Việt Nam quay lại đường đua điện hạt nhân: quyết định mang tính bước ngoặt
Việc tái khởi động điện hạt nhân Ninh Thuận là quyết định của Quốc hội nhằm đưa nguồn năng lượng hạt nhân trở lại hệ thống điện, đáp ứng nhu cầu điện tăng nhanh, củng cố an ninh năng lượng quốc gia và tạo nền điện nền ổn định cho một nền kinh tế định hướng công nghiệp hóa, số hóa sâu rộng. Đây là bước đi mang tính lựa chọn chiến lược: hoặc Việt Nam chấp nhận rủi ro thiếu điện kéo dài, hoặc dám mở lại cánh cửa hạt nhân với các yêu cầu an toàn khắt khe. Ngày 24.8, Quốc hội thông qua thỏa thuận liên quan đến dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1, đánh dấu bước tiến quan trọng trong kế hoạch đưa điện hạt nhân trở lại hệ thống năng lượng quốc gia. Đồng thời, Quốc hội khóa XVI cũng phê chuẩn việc tách chương trình điện hạt nhân Ninh Thuận thành ba dự án độc lập tại kỳ họp không thường lệ, tạo cấu trúc pháp lý mới cho một siêu dự án chưa từng có tiền lệ. Sau gần một thập kỷ tạm dừng kể từ quyết định dừng hai nhà máy năm 2016 vì lý do kinh tế, việc quay lại cho thấy tư duy chính sách đã thay đổi: không tiếp tục né tránh hạt nhân, mà chấp nhận nó như một trụ cột ở giai đoạn mới.
Ninh Thuận 1 – dự án 2,4 GW và thế kiềng ba chân Nga – Hàn – Việt
Trung tâm của cuộc tái khởi động là dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, với hai tổ máy tổng công suất khoảng 2,4 GW, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư. Đây không chỉ là một dự án 2,4 GW đơn thuần, mà là mảnh ghép quyết định trong cấu trúc mới của chương trình điện hạt nhân Ninh Thuận – được tách thành ba dự án độc lập: bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; nhà máy Ninh Thuận 1; và nhà máy Ninh Thuận 2. Ninh Thuận 1 hợp tác với Liên bang Nga thông qua Tập đoàn Rosatom, sử dụng công nghệ lò phản ứng VVER-1200 và hệ thống an toàn do phía Nga phát triển. Ninh Thuận 2 do Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam triển khai, mở ra cơ hội hợp tác sâu rộng với các tập đoàn như KEPCO của Hàn Quốc. Cách phân tách thành "thế kiềng ba chân" giúp mỗi phần của siêu dự án có vị trí pháp lý độc lập, thủ tục triển khai không bị ràng buộc lẫn nhau, qua đó đẩy nhanh tiến độ và phân tán rủi ro quản trị. Về bản chất, đây là cách tiếp cận megaproject hiện đại mà Việt Nam chọn để giảm phụ thuộc vào một đối tác, một gói thầu hay một nguồn vốn duy nhất.
Điện hạt nhân trong bài toán an ninh năng lượng và tăng trưởng kinh tế
Quyết định quay lại với năng lượng hạt nhân Việt Nam không xuất hiện trong khoảng trống, mà là phản ứng có tính bắt buộc trước sức ép nhu cầu điện và nguy cơ mất an ninh năng lượng quốc gia. Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ít nhất 10% mỗi năm từ 2026, đồng thời đẩy mạnh sản xuất công nghiệp, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu – những lĩnh vực tiêu thụ điện khổng lồ. Trong vài năm qua, các đợt thiếu điện đã ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất công nghiệp và đời sống ở nhiều địa phương, trong đó có Hà Nội, bộc lộ rõ chi phí của việc chậm bổ sung nguồn điện nền ổn định. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tổng công suất nguồn điện dự kiến tăng từ 82,4 GW cuối 2024 lên 183,3–236,4 GW năm 2030, với tỷ trọng lớn thuộc về điện mặt trời, điện gió và vẫn còn nhiệt điện than. Tuy nhiên, các nguồn tái tạo phụ thuộc thời tiết, trong khi hệ thống chưa có dự trữ chiến lược đủ lớn cho xăng dầu và dầu thô. Trong bối cảnh đó, nhiên liệu hạt nhân có lợi thế có thể dự trữ trong nhiều năm, giúp chủ động nguồn trong dài hạn và tăng khả năng chống chịu của hệ thống trước biến động bên ngoài. "Trong dài hạn, khi nhu cầu điện tiếp tục tăng, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và mục tiêu giảm phát thải đặt ra rõ nét hơn, điện hạt nhân có thể góp phần đa dạng hóa cơ cấu nguồn điện và tăng khả năng chống chịu của hệ thống".
Từ hạ tầng, nhân lực tới pháp lý: điều kiện để hạt nhân trở thành trụ cột bền vững
Để điện hạt nhân Ninh Thuận không trở thành một tham vọng dang dở lần thứ hai, điều quan trọng không phải là ký thêm bao nhiêu biên bản ghi nhớ, mà là chuẩn bị đồng bộ từ thể chế, công nghệ đến nhân lực. EVN đã lập hồ sơ điều chỉnh chủ trương đầu tư, tham gia đàm phán hiệp định liên Chính phủ về hợp tác xây dựng Ninh Thuận 1, phối hợp các bộ, ngành đánh giá cơ sở hạ tầng điện hạt nhân, góp ý hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, tiêu chuẩn, quy chuẩn và xây dựng kế hoạch đào tạo nhân lực vận hành. Phó Tổng Giám đốc EVN thừa nhận đây là dự án tiên phong, còn nhiều nội dung chưa được quy định đầy đủ, đòi hỏi cơ chế phù hợp vừa tạo hành lang thuận lợi, vừa bảo đảm nghiêm ngặt an toàn hạt nhân. Mốc thời gian đưa hai tổ máy Ninh Thuận 1 vào vận hành trong giai đoạn 2030–2035 đồng nghĩa tiến độ phải đi cùng kiểm soát chặt công nghệ, chất lượng và an toàn, không đánh đổi an toàn lấy tiến độ. Song song với thiết kế kỹ thuật, các khóa đào tạo về công nghệ lò phản ứng, truyền thông minh bạch và tạo đồng thuận xã hội tại địa phương sẽ quyết định dự án có được chấp nhận hay không. Khi Bộ Chính trị đặt an ninh năng lượng quốc gia đến 2030, tầm nhìn 2045 gắn với cả các công nghệ mới như lò phản ứng mô-đun nhỏ, có thể thấy điện hạt nhân được định vị như một trụ cột lâu dài chứ không phải giải pháp tình thế.
Hạt nhân có phải lời giải duy nhất? Kỷ nguyên năng lượng mới và trách nhiệm đi kèm
Tái khởi động năng lượng hạt nhân Việt Nam với Ninh Thuận 1 không có nghĩa các nguồn khác trở nên thứ yếu; nó cho thấy Việt Nam chấp nhận một ma trận giải pháp phức tạp để giữ vững an ninh năng lượng quốc gia trong khi vẫn phải giảm phát thải và duy trì tăng trưởng cao. Điện mặt trời, điện gió và những công nghệ mới như lò phản ứng mô-đun nhỏ tiếp tục đóng vai trò quan trọng, nhưng chỉ điện hạt nhân mới tạo ra nguồn điện nền lớn, ổn định ở quy mô hàng nghìn MW. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, hai nhà máy Ninh Thuận 1 và 2 với tổng công suất 4.000–6.400 MW dự kiến vận hành giai đoạn 2030–2035, cung cấp nền tảng điện cho phát triển kinh tế – xã hội trong dài hạn và góp phần giữ ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy vậy, hạt nhân là lĩnh vực không cho phép sai lầm: yêu cầu an toàn, quản lý rủi ro, xử lý chất thải phóng xạ và minh bạch thông tin phải được đặt cao hơn mọi tính toán tiến độ. Việc điều chỉnh chủ trương đầu tư và chuẩn bị dự án đã được Phó Thủ tướng Thường trực đánh giá là nhiệm vụ rất khó, chưa có tiền lệ nhưng mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu Việt Nam thực sự biến Ninh Thuận thành biểu tượng của quản trị siêu dự án, hợp tác quốc tế hiệu quả và an toàn hạt nhân nghiêm ngặt, đây sẽ là bước ngoặt mở kỷ nguyên năng lượng mới, nơi người dân không còn phải sống trong nỗi lo thiếu điện mỗi mùa nắng nóng.
