Ưu đãi CPTPP rộng cửa nhưng đơn hàng chưa tới: vấn đề nằm ở tuân thủ
Xuất khẩu CPTPP là khả năng doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan và quy tắc xuất xứ trong Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương để tăng đơn hàng, mở rộng chuỗi cung ứng và thâm nhập sâu hơn vào các thị trường thành viên, thay vì chỉ dừng ở việc ký kết hiệp định trên giấy. Dù kim ngạch xuất khẩu sang khối CPTPP đã tăng, hàng Việt mới chiếm hơn 1% tổng nhu cầu nhập khẩu của các nước thành viên, cho thấy khoảng cách rất lớn giữa tiềm năng và thực tế. Điều này không phải vì thiếu ưu đãi, mà vì doanh nghiệp chưa đủ năng lực tuân thủ tiêu chuẩn nhập khẩu, quy tắc xuất xứ và yêu cầu khắt khe của nhà mua hàng. Nếu tiếp tục coi CPTPP đơn thuần là ưu đãi thuế, xuất khẩu sẽ mắc kẹt ở ngưỡng “có hiệp định nhưng thiếu đơn hàng”.
Quy tắc xuất xứ: điều kiện tiên quyết đang trở thành “nút thắt cổ chai”
CPTPP mở ra lợi thế thuế quan, nhưng ưu đãi chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ. Đây là điều kiện tiên quyết để được hưởng thuế suất ưu đãi, đồng thời là trụ cột bảo đảm khối CPTPP không bị biến thành điểm trung chuyển đơn thuần. Vấn đề ở chỗ phần lớn doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn xem quy tắc xuất xứ như thủ tục giấy tờ, hơn là một chiến lược tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Theo phân tích, doanh nghiệp cần tổ chức lại chuỗi sản xuất, đa dạng hóa nguồn cung và giảm phụ thuộc vào một thị trường, bởi sự đáp ứng quy tắc xuất xứ gắn trực tiếp với việc lựa chọn nguyên liệu, đối tác và cách thiết kế chuỗi cung ứng. Nếu không hiểu và chủ động “thiết kế” xuất xứ, ưu đãi thuế CPTPP sẽ bị khóa lại ngay từ khâu chứng nhận.
Tiêu chuẩn nhập khẩu và yêu cầu nhà mua hàng: từ thuế tới niềm tin
Ngay cả khi vượt qua rào cản quy tắc xuất xứ, doanh nghiệp Việt vẫn phải đối mặt với tầng yêu cầu khác: tuân thủ tiêu chuẩn nhập khẩu và đòi hỏi chi tiết của nhà mua hàng. Thị trường CPTPP, từ Canada, Mexico đến các đối tác khác, không thiếu nhu cầu; cái thiếu là niềm tin rằng chuỗi cung ứng Việt Nam đủ ổn định, minh bạch và đáp ứng được bộ tiêu chí về lao động, môi trường, chất lượng sản phẩm. Nhà mua hàng không chỉ nhìn vào thuế suất, họ soi kỹ quy cách, chứng nhận, năng lực sản xuất, số lượng đặt hàng tối thiểu, thời gian giao hàng và cách doanh nghiệp xử lý khi phát sinh vấn đề. Nói thẳng: nếu doanh nghiệp chưa xây được hồ sơ tuân thủ đáng tin cậy, ưu đãi thuế sẽ chỉ là điểm cộng nhỏ trong mắt người mua, không đủ để chuyển thành hợp đồng dài hạn.
Chuỗi cung ứng Việt Nam: từ gia công đến tái cấu trúc vì CPTPP
Biến động thương mại toàn cầu đang buộc các đối tác tìm thêm nguồn cung, tạo cơ hội để chuỗi cung ứng Việt Nam dịch chuyển từ vai trò gia công sang mắt xích sản xuất có giá trị cao hơn. CPTPP không chỉ là thị trường tiêu thụ, mà còn là nguồn cung nguyên liệu giúp doanh nghiệp đa dạng hóa chuỗi cung ứng và giảm rủi ro phụ thuộc. Các chuyên gia nhấn mạnh, CPTPP có thể trở thành không gian để doanh nghiệp tái cấu trúc, giảm sự phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất và thích ứng với yêu cầu kiểm soát chuỗi cung ứng ngày càng chặt của nhiều quốc gia. Thực tế, việc sử dụng nguyên liệu từ một thành viên CPTPP, sản xuất tại Việt Nam rồi xuất khẩu sang thành viên khác vừa giúp đáp ứng quy tắc xuất xứ, vừa nâng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Nhưng điều đó chỉ xảy ra khi doanh nghiệp chủ động thiết kế lại mạng lưới đối tác thay vì đứng ngoài và “chờ” biến động thị trường.
Không gian CPTPP tiếp tục mở rộng: doanh nghiệp Việt phải tăng tốc tuân thủ
Không gian CPTPP đang tiếp tục mở rộng với quá trình gia nhập của Costa Rica, Uruguay, cùng thảo luận về Indonesia, Philippines và UAE. Mở rộng thành viên nghĩa là thêm cơ hội về đầu ra, đầu vào và thêm lựa chọn chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, đi cùng là yêu cầu tuân thủ ngày càng phức tạp, cạnh tranh gia tăng và chuẩn mực cao hơn. Các chuyên gia cho rằng để biến lợi thế CPTPP thành giá trị thương mại thực tế, doanh nghiệp phải tập trung vào nâng cao năng lực tuân thủ, tái tổ chức chuỗi cung ứng và thay đổi cách tham gia thị trường. Điều này không thể dựa hoàn toàn vào cơ quan quản lý hay thương vụ; doanh nghiệp cần chủ động xây dựng mạng lưới đối tác qua xúc tiến thương mại, hội chợ, triển lãm để tìm đơn hàng. Nếu không tăng tốc ngay bây giờ, khi CPTPP trở thành “sân chơi lớn hơn”, doanh nghiệp Việt sẽ đứng ngoài đường biên, nhìn cơ hội trôi qua.
