Phát hiện kho 200 ca khúc: Di sản âm nhạc được mở khóa
Khoảng 200 ca khúc chưa công bố của nhạc sĩ Huy Du, hiện được gia đình lưu giữ dưới dạng bản thảo gốc, là một phần di sản âm nhạc Việt Nam mới bắt đầu được hé mở, cho thấy hành trình sáng tác liên tục của ông từ tuổi thanh niên đến những năm cuối đời và đặt lại câu hỏi về cách chúng ta gìn giữ, khảo cứu và phát huy bản thảo âm nhạc Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Điểm mấu chốt của câu chuyện này không nằm ở con số 200 ca khúc chưa công bố, mà ở việc di sản ấy suýt nữa đã nằm im trong ngăn tủ gia đình. Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhạc sĩ Huy Du, Hội Nhạc sĩ Việt Nam cùng gia đình tổ chức chương trình nghệ thuật “100 năm nhạc sĩ Huy Du - Đường chúng ta đi” tại Phòng Hòa nhạc Lớn, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, vào lúc 20h ngày 11 và 12/12. Chính quá trình chuẩn bị cho hai đêm diễn này buộc gia đình phải nhìn sâu vào kho bản thảo âm nhạc Việt Nam mà họ đang nắm giữ. Nhạc sĩ Huy Phương – con trai Huy Du – thẳng thắn thừa nhận: “Hiện nay, tôi vẫn giữ những bản thảo gốc của ông, riêng các ca khúc có khoảng 200 bài”, đồng thời cho biết ngay cả người nhà cũng chưa có điều kiện tìm hiểu kỹ toàn bộ di sản. Việc gia đình quyết định công bố một phần và khẳng định sẽ tiếp tục nghiên cứu, giới thiệu thêm trong các giai đoạn tiếp theo là một lựa chọn mang tính trách nhiệm với di sản, hơn là một hoạt động tưởng nhớ thông thường.
Những năm cuối đời sáng tác không ngừng: chiều sâu chưa được biết tới
Nếu hình ảnh quen thuộc về nhạc sĩ Huy Du trong công chúng là tác giả của những ca khúc cách mạng đi cùng năm tháng như “Đường chúng ta đi”, “Anh vẫn hành quân”, “Cùng anh tiến quân trên đường dài”, “Đêm Trường Sơn”, “Trên đỉnh Trường Sơn ta hát”… thì kho ca khúc chưa công bố lại kể một câu chuyện khác: một nhà soạn nhạc vẫn viết đều khi đã nằm trên giường bệnh. Nhạc sĩ Huy Phương cho biết trong những ngày cuối đời, cha ông vẫn sáng tác, ngay khi nằm trên giường bệnh vẫn viết về những đề tài gần gũi với cuộc sống. Điều này cho thấy phần chưa được công bố trong di sản Huy Du có thể mang sắc thái riêng: ít tính “khẩu hiệu”, nhiều suy tư, đời thường hơn. Nó mở rộng hình dung của chúng ta về nhạc sĩ Huy Du – không chỉ là người viết ca khúc cách mạng, mà là một composer có đời sống nội tâm phong phú. Việc những sáng tác cuối đời này vẫn nằm trong bản thảo âm nhạc Việt Nam chưa được hệ thống hóa, phân loại cho thấy một lỗ hổng nghiên cứu: chúng ta ca ngợi những tượng đài, nhưng chậm trễ trong việc đọc hết câu chuyện mà họ để lại trên giấy. Nếu cả gia đình còn “chưa tìm hiểu hết”, giới nghiên cứu càng cần coi đây là vùng dữ liệu quý để khảo sát. Từ góc độ di sản âm nhạc cổ điển, những bản thảo này có thể hé lộ cách Huy Du xử lý hòa thanh, giai điệu và cấu trúc trong giai đoạn cuối, khi ông đã chuyển từ người viết ca khúc sang vị thế nhà soạn nhạc được đào tạo chính quy ở nước ngoài.
Từ người viết ca khúc đến composer: bước nhảy chuyên nghiệp trong di sản
Điều khiến kho ca khúc chưa công bố của nhạc sĩ Huy Du trở nên đặc biệt không chỉ là số lượng, mà là vị thế chuyên môn của người viết ra chúng. PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân – Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam – nhấn mạnh Huy Du là một trong số ít nhạc sĩ thế hệ của ông đạt tiêu chuẩn trở thành composer, sau khi được đào tạo âm nhạc chính quy ở nước ngoài. Ông không chỉ viết ca khúc, mà còn sáng tác khí nhạc, nhạc cho violin, dàn nhạc và nhiều tác phẩm nhạc phim – một chiều kích lâu nay công chúng ít nhắc tới khi nói về người tác giả “Đường chúng ta đi”. Vì vậy, mỗi bản thảo âm nhạc Việt Nam trong kho gia đình không chỉ là một bài hát, mà là mảnh ghép của một hệ thống tư duy âm nhạc hoàn chỉnh. Nhìn từ góc độ di sản, đây là tài sản nghiên cứu quý cho âm nhạc cổ điển Việt Nam: nó cho phép đối chiếu giữa dòng ca khúc cách mạng và thực hành khí nhạc, giữa tính đại chúng và tính hàn lâm trong một sự nghiệp liên tục. Thay vì chỉ trích xuất vài tác phẩm “tiêu biểu” đưa lên sân khấu tưởng niệm, việc số hóa, phân loại và phân tích toàn bộ bản thảo mới là cách đối xử tương xứng với một composer được công nhận. Chọn lọc một số ca khúc để trình diễn trong chương trình “100 năm nhạc sĩ Huy Du - Đường chúng ta đi” là bước khởi động cần thiết, nhưng không thể là điểm kết: chính gia đình đã khẳng định việc nghiên cứu và giới thiệu di sản sẽ không dừng lại ở hai đêm diễn tháng 12.
Hai đêm nhạc và câu hỏi dài hạn về gìn giữ di sản
Chương trình “100 năm nhạc sĩ Huy Du - Đường chúng ta đi” được xây dựng không theo trình tự tiểu sử mà để âm nhạc dẫn dắt hành trình sáng tác, đặt nó trong mối liên hệ với những chuyển động của đất nước: từ ký ức Kinh Bắc, những năm tháng chiến tranh, Trường Sơn đến cuộc sống hòa bình và suy tư về con người, tình yêu. Các tác phẩm quen thuộc của nhạc sĩ Huy Du sẽ được đặt trong không gian mới với dàn nhạc giao hưởng, hợp xướng, ban nhạc nhẹ cùng các yếu tố Pop, Rock và cách phối khí mới, nhưng ban tổ chức khẳng định việc đổi mới hình thức không làm thay đổi căn cốt tác phẩm. Đây là lựa chọn đáng hoan nghênh: di sản âm nhạc cổ điển nếu chỉ được trình diễn theo khuôn mẫu cũ dễ bị xa lạ với thế hệ trẻ. Tuy vậy, hai đêm nhạc dù quy tụ nhiều thế hệ nghệ sĩ như Mai Hoa, Đăng Dương, Vũ Thắng Lợi, Lan Anh, Đào Tố Loan, Trọng Tấn, Lê Anh Dũng, Tố Hoa, Khánh Ngọc, Bùi Công Duy… vẫn chỉ chạm được phần nổi của di sản. Nhạc sĩ Đức Trịnh – Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam – coi đó là dịp để các thế hệ bày tỏ sự mến mộ và lòng biết ơn, đồng thời nhấn mạnh di sản Huy Du là “cả một gia sản tinh thần” để nhiều thế hệ tìm hiểu, thưởng thức và biểu diễn. Câu hỏi đặt ra là: sau ánh đèn Phòng Hòa nhạc Lớn, kho ca khúc chưa công bố sẽ được xử lý ra sao? Nếu không có một chiến lược dài hạn – từ lưu trữ, khảo cứu đến phổ biến – di sản ấy dễ trở lại tình trạng “giấu trong ngăn tủ”, và hai đêm nhạc sẽ chỉ là sự kiện đẹp nhưng ngắn hạn.
Kết luận: Từ kho gia đình đến bản đồ di sản âm nhạc Việt Nam
Khoảng 200 ca khúc chưa công bố của nhạc sĩ Huy Du mà gia đình đang giữ là lời nhắc trực tiếp rằng bản đồ di sản âm nhạc Việt Nam còn nhiều vùng trắng. Chúng ta đã quen tôn vinh những bài hát đi cùng năm tháng, nhưng lại ít để ý tới những bản thảo âm nhạc Việt Nam nằm yên trong tủ sách, nơi lịch sử còn chưa được kể hết. Từ góc độ công chúng yêu nhạc, việc mở khóa kho này đồng nghĩa với khả năng được nghe một Huy Du ít “biểu ngữ” hơn, nhiều suy tư cá nhân, nhiều đời thường – nhất là trong những ca khúc sáng tác trên giường bệnh. Với giới nghiên cứu, đây là cơ hội ghi lại, phân tích và thậm chí viết lại phần nào lịch sử âm nhạc cổ điển Việt Nam qua trường hợp một composer hiếm hoi của thế hệ kháng chiến. Nhưng để điều đó xảy ra, nỗ lực không thể chỉ trông chờ vào tình cảm gia đình. Cần có sự tham gia thực sự của các thiết chế âm nhạc, các viện nghiên cứu, trường đào tạo để di sản không bị giới hạn trong vài chương trình kỷ niệm. Kho 200 ca khúc chưa công bố của nhạc sĩ Huy Du vì thế nên được nhìn như một phép thử cho khả năng chúng ta đối xử với di sản âm nhạc cổ điển như một tài sản trí tuệ sống: được nghiên cứu đến cùng, trình diễn linh hoạt và trả về vị trí xứng đáng trong trí nhớ tập thể.
