Sách giáo khoa thống nhất: Cơ hội, không phải chiếc khuôn cứng
Sách giáo khoa thống nhất là chủ trương sử dụng chung một bộ sách trên toàn quốc, tạo mặt bằng học liệu đồng bộ nhưng vẫn yêu cầu giáo viên linh hoạt tổ chức dạy học theo chương trình GDPT mới, năng lực học sinh và điều kiện từng nhà trường, thay vì dạy rập khuôn theo nội dung có sẵn trong sách. Từ năm học 2026-2027, học sinh Hà Tĩnh sẽ sử dụng thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, sau nhiều năm các trường tự chọn những bộ khác nhau như “Cánh Diều”, theo chủ trương thống nhất sách giáo khoa trên toàn quốc. Năm học 2026-2027 cũng là năm đầu tiên cả nước thực hiện một bộ sách giáo khoa thống nhất theo yêu cầu tại Nghị quyết số 71-NQ/TW, biến việc dùng sách thành vấn đề hệ thống chứ không còn là lựa chọn riêng lẻ của từng địa phương.
Chương trình GDPT mới đòi hỏi lớp học xoay quanh học sinh
Ở chương trình GDPT mới, sách giáo khoa chỉ là học liệu để giáo viên tổ chức quá trình dạy học nhằm phát triển phẩm chất, năng lực người học, chứ không phải “kịch bản” phải truyền đạt nguyên vẹn. Điều này đặt ra yêu cầu rõ ràng: thống nhất sách không được hiểu thành thống nhất cách dạy. Cùng một bài trong sách, giáo viên có quyền – và trách nhiệm – điều chỉnh cách tiếp cận theo năng lực học sinh, đặc điểm lớp học, điều kiện nhà trường và mục tiêu bài học. Nếu thầy cô xem sách như khuôn mẫu, mọi lớp sẽ giống nhau trên giấy nhưng học sinh khác nhau ngoài đời; kết quả là lớp học im lặng, ít thảo luận, ít thực hành, kiến thức không gắn được với cuộc sống. Ngược lại, khi coi sách là nền tảng để thiết kế hoạt động, lớp học có thể đa dạng, nhưng vẫn cùng đi đến những yêu cầu cốt lõi của chương trình.
Vai trò mới của giáo viên trong bối cảnh một bộ sách chung
Việc sử dụng chung một bộ sách giúp nhà trường thuận lợi xây dựng kế hoạch giáo dục, tổ chức sinh hoạt chuyên môn, trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm giữa giáo viên. Nhưng điều đó cũng kéo theo một “áp lực nghề nghiệp” tích cực: giáo viên không thể chỉ cầm sách lên lớp, đọc – giảng – giao bài như cũ. Theo tinh thần chương trình GDPT mới, thầy cô phải biết biến một nội dung trong sách thành chuỗi hoạt động thảo luận, thực hành, vận dụng, tìm hiểu thêm kiến thức liên quan, để học sinh tham gia chủ động vào quá trình học tập. Khi giáo viên chủ động lựa chọn phương pháp, thiết kế hoạt động và điều chỉnh mức độ tiếp cận, bộ sách chung mới thực sự trở thành nền tảng để phát huy năng lực chuyên môn, thay vì khiến tất cả dạy giống nhau một cách hình thức. Nói thẳng, sách thống nhất làm lộ rõ hơn sự khác biệt về tay nghề: cùng một trang sách, có người tạo được tiết học sống động, có người chỉ tạo ra giờ chép bài.
“Kết nối tri thức với cuộc sống”: triết lý mới và sự sẵn sàng của hệ thống
Việc chuyển từ bộ “Cánh Diều” sang “Kết nối tri thức với cuộc sống” ở Trường Tiểu học Hương Sen – phân hiệu 2 cho thấy mức độ thay đổi mà giáo viên phải đối mặt. Nhà trường buộc phải chủ động nghiên cứu chương trình, thống nhất cách khai thác nội dung và chuẩn bị phương pháp phù hợp để quá trình chuyển đổi diễn ra thuận lợi. Bộ sách mới mang hàm ý triết lý: kiến thức phải gắn với đời sống. Nhưng nếu phía sau nó là một tổ chức nhà trường vẫn quen dạy chay, ít hoạt động, thiếu đồ dùng dạy học, thì triết lý đó sẽ dừng lại trên trang bìa. Điều đáng mừng là việc thống nhất sách cũng kéo theo yêu cầu thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; giá sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 được điều chỉnh giảm bình quân 13,3% so với năm học trước, giúp phụ huynh dễ chấp nhận hơn khi phải mua mới một bộ sách khác.
Từ cung ứng sách đến đổi mới phương pháp: hệ thống phải chuyển động cùng giáo viên
Ở tầm hệ thống, năm học 2026-2027 cũng là phép thử cho năng lực quản lý sách giáo khoa thống nhất. Tổng nhu cầu được cập nhật là 245,94 triệu bản, kế hoạch in 228,9 triệu bản và đã cung ứng khoảng 236,60 triệu bản tới các địa phương. Dù cố gắng, đến 18 giờ ngày 14/9 vẫn còn thiếu 3.916.370 cuốn, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Bộ đã phải họp trực tuyến với 34 sở, chỉ đạo điều chuyển, cung ứng bổ sung ngay trong ngày 15/9, đặt mục tiêu mọi học sinh có đủ sách phục vụ học tập. Một phát biểu đáng chú ý là: “Về lâu dài, Bộ sẽ rà soát, đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý sách giáo khoa theo hướng xác định đây là sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu đặc thù; quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu thống nhất”. Nhưng bảo đảm có sách mới là bước đầu; bước khó hơn là bảo đảm mỗi quyển sách được dùng trong những lớp học biết tôn trọng sự khác biệt của học sinh.
