Sách giáo khoa thống nhất: Bước ngoặt nhưng không phải cây đũa thần
Sách giáo khoa thống nhất là việc toàn bộ học sinh cả nước cùng sử dụng một bộ sách chung, với nội dung và cấu trúc chương trình đồng nhất, nhằm tạo nền tảng học liệu bình đẳng, giảm chênh lệch tiếp cận tri thức giữa các vùng miền và chuẩn hóa điều kiện dạy học trong hệ thống giáo dục phổ thông. Năm học 2026-2027 được xem là một bước ngoặt khi học sinh cả nước thống nhất sử dụng một bộ sách giáo khoa. Điều này chấm dứt giai đoạn mỗi địa phương lựa chọn nhiều bộ sách khác nhau, nhưng cũng đặt ra hàng loạt câu hỏi: liệu chuẩn chung có biến thành khuôn cứng, và ai sẽ chịu trách nhiệm biến bộ sách thành một công cụ sống trong lớp học. Trọng tâm không còn là chọn sách nào, mà là cách chúng ta tổ chức dạy – học trên nền sách ấy.
Chuỗi cung ứng sách: Chuẩn hóa nội dung không nghĩa là học sinh có sách đúng ngày
Để hàng triệu học sinh cùng tiếp cận một hệ thống học liệu là bài toán tổ chức khổng lồ về in ấn, phát hành, kiểm soát chất lượng và dự phòng. Yêu cầu được đặt ra là sách giáo khoa phải đến với học sinh đúng, đủ, kịp thời, đồng thời bảo đảm chất lượng và mức giá hợp lý. Riêng quy trình đấu thầu và in sách có thể kéo dài tới 190 ngày, trong đó khoảng 100 ngày dành cho đấu thầu và 90 ngày cho in ấn. Đến cuối tháng 8 đã có 225 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo được in và phát hành, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Từ thời điểm này đến khai giảng, khoảng 10 triệu bản nữa sẽ tiếp tục được bổ sung, kèm kế hoạch in dự phòng thêm 8 triệu bản cho các tình huống thiên tai, bão lũ.
Giảm gánh nặng chi phí và mở rộng cơ hội tiếp cận học liệu
Một bộ sách giáo khoa thống nhất chỉ có ý nghĩa khi học sinh ở mọi vùng miền đều chạm được tới nó. Năm nay, giá bìa sách giáo khoa giảm trung bình 13,6% so với những năm trước, cao hơn đáng kể mức giảm 3% của năm ngoái. Theo ông Nguyễn Tiến Thanh, việc giảm giá được thực hiện thông qua tối ưu các khâu sản xuất để vừa đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp nhà nước, vừa chia sẻ chi phí với người học và xã hội. Xa hơn, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 271, quy định thực hiện miễn phí sách giáo khoa thống nhất từ năm học 2029-2030. Tuy nhiên, “miễn phí” ở đây là mô hình Nhà nước mua sách cho thư viện trường, học sinh mượn và phải bảo quản. Nếu được chuẩn bị tốt, chính sách này không chỉ giảm một khoản chi cho gia đình, mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận học liệu giữa các nhóm học sinh có điều kiện kinh tế và địa bàn sinh sống khác nhau.
Thách thức sư phạm: Một bộ sách, nhiều cách dạy
Việc cả nước dùng chung một bộ sách không tự động tạo ra chất lượng dạy học đồng đều. Hoạt động tập huấn đội ngũ tổng chủ biên, tác giả và giáo viên đang được triển khai để người dạy hiểu rõ hơn triết lý biên soạn và tinh thần của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Bởi lẽ, một bộ sách được sử dụng thống nhất chỉ tạo ra nền tảng chung về học liệu, còn chất lượng giáo dục cuối cùng vẫn phụ thuộc lớn vào năng lực của người dạy và cách tổ chức bài học ở từng nhà trường. Thực tế, thay đổi địa giới hành chính đã buộc nhiều đầu sách, nhất là Địa lý và Lịch sử, phải chỉnh sửa sâu, có sách phải biên soạn lại tới 93% nội dung. Điều đó cho thấy sách chỉ là phiên bản tạm thời của tri thức; giáo viên phải chấp nhận một cách dạy học mới: linh hoạt, cập nhật, gắn với bối cảnh địa phương nhưng vẫn nằm trong khung thống nhất.
Từ sách giấy đến học liệu số: Cách dạy học mới không thể chỉ dừng ở việc đọc – chép
Khoảng cách tiếp cận học liệu không chỉ nằm ở chỗ có hay không một cuốn sách giấy. Phiên bản số hóa của sách giáo khoa hiện đã được cung cấp miễn phí trên nền tảng trực tuyến, tạo thêm một kênh để giáo viên và học sinh tiếp cận nội dung. Xa hơn câu chuyện số hóa, sách giáo khoa điện tử được kỳ vọng mở ra một phương thức học tập mới với khả năng tương tác và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, hiện các bản trực tuyến chủ yếu là bản số hóa nội dung sách giấy; nếu bổ sung bài tập tương tác, công cụ hỗ trợ hay AI, ranh giới giữa sách giáo khoa điện tử, học liệu điện tử và nền tảng dạy học trực tuyến trở nên khó phân định. Khi chưa có khung pháp lý và định mức kinh tế – kỹ thuật rõ ràng, việc đầu tư một hệ sinh thái học liệu số quy mô lớn vẫn là bài toán bỏ ngỏ. Dù vậy, nếu không chuẩn bị từ bây giờ, trường học sẽ tiếp tục dạy theo lối đọc – chép trong khi thế giới đã bước sang kỷ nguyên học tập tương tác.
