Luật bưu chính Việt Nam đang tụt lại phía sau như thế nào?
Luật bưu chính Việt Nam là khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi và các công đoạn liên quan trên mạng bưu chính, nhưng hiện nay đang bị lạc hậu trước sự bùng nổ thương mại điện tử và mô hình logistics mới. Sau hơn một thập kỷ thực thi Luật Bưu chính 2010, thị trường bưu chính đã thay đổi với tốc độ mà nhà làm luật khi đó không thể hình dung. Năm 2025, sản lượng bưu gửi đạt khoảng 4,1 tỷ, tăng hơn 12 lần so với năm 2010, doanh thu khoảng 87.000 tỷ đồng. Theo một thống kê, doanh thu dịch vụ bưu chính đã tăng hơn 21 lần, từ khoảng 4.000 tỷ lên hơn 87.000 tỷ đồng, trong khi sản lượng tăng từ khoảng 330 triệu lên hơn 4,1 tỷ bưu gửi. Nhưng sự bùng nổ này diễn ra trong một khuôn khổ pháp lý được thiết kế cho thư tín, tài liệu, báo chí, hoàn toàn khác với thực tế hàng hóa thương mại điện tử chiếm trên 90% hiện nay.
Từ thư tín truyền thống đến chuỗi cung ứng số – vật lý
Cốt lõi của vấn đề là cấu trúc thị trường đã đảo chiều: thư tín truyền thống hiện chỉ còn dưới 10% sản lượng, trong khi gói, kiện hàng hóa chiếm trên 90%. Điều này đồng nghĩa bưu chính đã chuyển trọng tâm từ thư sang hàng hóa thương mại điện tử. E-commerce trở thành động lực lớn nhất của thương mại điện tử bưu chính: giao dịch diễn ra trực tuyến, nhưng hàng hóa vẫn phải được tiếp nhận, đóng gói, chia chọn, vận chuyển, theo dõi và giao tận tay khách hàng. Ngành bưu chính vì vậy biến thành hạ tầng nối không gian số với dòng hàng hóa thật, tham gia toàn bộ chu trình từ tiếp nhận đơn hàng, chia chọn, vận chuyển đến giao và hoàn trả. Trong khi đó, luật bưu chính Việt Nam ban hành năm 2010 được xây dựng khi thương mại điện tử còn nhỏ, giao dịch từ xa chưa phổ biến và dữ liệu chưa trở thành nền tảng vận hành chuỗi cung ứng. Khoảng cách giữa luật trên giấy và thực tế kinh doanh vì thế ngày càng lớn.
Ranh giới mờ giữa bưu chính, vận tải và logistics: Vì sao luật phải thay đổi
Trong thực tế, ranh giới giữa dịch vụ bưu chính, vận tải hàng hóa và logistics xuyên biên giới lẫn logistics nội địa đang mờ dần. Luật hiện hành lại định nghĩa chưa rõ sự khác biệt giữa "bưu gửi là gói, kiện" và hàng hóa trong lĩnh vực vận tải, dẫn đến khó khăn trong quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi người dùng; các doanh nghiệp hoạt động tương tự nhưng gánh nghĩa vụ và trách nhiệm khác nhau. Dự thảo luật mới chọn cách tiếp cận dựa trên bản chất hoạt động thay vì tên gọi thương mại: dịch vụ bưu chính phải diễn ra trên mạng bưu chính, có tính liên tục, có cam kết chất lượng, mỗi bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh, theo dõi, truy vết và được phát tới địa chỉ hoặc địa điểm nhận theo thỏa thuận. Cách thiết kế này giúp phân định đâu là bưu chính, đâu là vận tải, logistics độc lập, và đâu là khu vực giao thoa cần quản lý minh bạch, thay vì "gom" toàn bộ logistics vào bưu chính.
Cải cách pháp lý logistics để không lỡ nhịp kinh tế số
Sau 15 năm, hàng loạt mô hình mới như trung tâm chia chọn tự động, kho xử lý đơn hàng, dịch vụ fulfillment, điểm nhận hàng tự động, nền tảng kết nối người bán với mạng lưới giao hàng đã xuất hiện, nhưng vẫn đứng trong một hành lang pháp lý cũ kỹ. Trong cùng giai đoạn 2014–2025, một doanh nghiệp lớn ghi nhận khối lượng dịch vụ bưu chính truyền thống giảm khoảng 90% và chuyển mạnh sang logistics cho thương mại điện tử, đồng thời thay đổi phương thức vận hành để thích ứng. Cải cách pháp lý logistics vì thế không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn nếu muốn ngành bưu chính – logistics trở thành hạ tầng của kinh tế số. Chiến lược phát triển dịch vụ logistics thời kỳ 2025–2035 đặt mục tiêu xây dựng ngành logistics bền vững, hiệu quả, chất lượng cao và có năng lực cạnh tranh. Nhưng nếu luật bưu chính Việt Nam không kịp cập nhật, mục tiêu này sẽ bị kéo chậm bởi những định nghĩa lỗi thời và chồng chéo quản lý.
Từ UAV, sandbox đến quyền lợi người dùng: Luật mới phải dám đi trước
Sự bùng nổ công nghệ đang cho thấy rõ giới hạn của luật cũ. Tháng 2-2026, một tuyến phát bưu chính bằng phương tiện bay không người lái (UAV) sẽ được triển khai nối Cần Giờ với Vũng Tàu, sau khi được công bố hợp tác giữa cơ quan quản lý khoa học công nghệ địa phương, doanh nghiệp bưu chính quốc gia và doanh nghiệp công nghệ UAV. Ở các trung tâm khai thác, doanh nghiệp đang đưa vào thử nghiệm xe dẫn đường tự động (AGV), nền tảng quản lý đơn hàng, vận chuyển, chia chọn, kho bãi thông minh. Dự thảo luật đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho mô hình, sản phẩm, dịch vụ mới, với phạm vi, thời gian, điều kiện rõ ràng; vừa tạo không gian thử nghiệm cho doanh nghiệp, vừa cung cấp dữ liệu thực tế cho cơ quan quản lý đánh giá hiệu quả và rủi ro. Quan trọng hơn, mỗi bưu gửi có định danh và khả năng theo dõi không chỉ để khách hàng tra cứu, mà còn là nền tảng quản lý rủi ro, kiểm soát hàng cấm, phòng chống gian lận và bảo vệ người sử dụng. Một luật bưu chính hiện đại phải đặt người dùng làm trung tâm, dữ liệu làm hạ tầng, và mở đủ linh hoạt để không kìm hãm đổi mới.
