Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: Mục tiêu tham vọng, đòi hỏi thay đổi hệ thống
Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là mục tiêu hướng tới việc học sinh sử dụng tiếng Anh tự nhiên, thường xuyên và hiệu quả trong học tập, giao tiếp, nghiên cứu và hội nhập quốc tế, chứ không chỉ học để thi hay tích lũy điểm số trên bài kiểm tra. Đây là thay đổi về chất, yêu cầu cả hệ thống giáo dục phải tổ chức lại từ tư duy chính sách đến cách dạy, cách học và môi trường sử dụng ngôn ngữ. Nghị quyết 71-NQ/TW đã xác định rõ định hướng “tăng cường việc dạy và học ngoại ngữ, từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học”, và Hà Nội bắt đầu triển khai theo lộ trình trong năm học 2026–2027. Vấn đề không còn là “có làm hay không”, mà là làm thế nào để mục tiêu này không biến thành thêm một tầng áp lực cho học sinh và giáo viên.
Nhìn thẳng vào điểm yếu: số liệu thi THPT và tâm lý sợ tiếng Anh
Nếu coi tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai là mục tiêu, các con số thi THPT hiện nay là lời cảnh báo lạnh lùng. Năm 2026, trong hơn 334.500 thí sinh thi tiếng Anh, có tới 50,23% bài dưới 5 điểm – cao nhất trong các môn – và điểm trung bình chỉ 5,07, giảm so với 5,38 năm 2025. Tỷ lệ dưới trung bình từng lên đến 68,74% năm 2019 và dù đã cải thiện, vẫn chưa cho thấy chuyển biến bền vững. Những con số này không chỉ phản ánh lỗ hổng kiến thức; chúng phơi bày cách chúng ta đang đối xử với tiếng Anh như một môn để phân loại, hơn là một công cụ sống. Ở lớp học, học sinh bị ám ảnh bởi từ vựng, ngữ pháp, điểm kiểm tra; khi tiếng Anh gắn chặt với lỗi sai và điểm số, tâm lý sợ môn học này là điều dễ hiểu. Nếu không gỡ được nút thắt tâm lý – nỗi sợ nói sai, sợ không đủ giỏi – mọi chính sách nâng chuẩn sẽ vấp phải bức tường vô hình trong đầu người học.
Nâng chuẩn giáo viên và phương pháp dạy: từ người truyền đạt sang người tạo môi trường
Làm tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai mà đội ngũ giáo viên tiếng Anh không được nâng chuẩn là chuyện không thể xảy ra. Việc khảo sát, đánh giá năng lực và bồi dưỡng để nâng cao năng lực giảng dạy là yêu cầu bắt buộc, thay vì chỉ kiểm tra bằng cấp trên giấy. Có ý kiến cho rằng giáo viên ngoài bằng sư phạm tiếng Anh cần sở hữu chứng chỉ IELTS từ 7,5 trở lên vì “thầy có giỏi trò mới giỏi”; đó không phải câu chuyện chạy theo chứng chỉ, mà là nhắc chúng ta rằng năng lực sử dụng tiếng Anh thật sự phải được đặt lên bàn. Tuy nhiên, nâng chuẩn không chỉ ở điểm số tiếng Anh của giáo viên, mà ở cách họ tổ chức môi trường học tiếng Anh. Trong lớp, giáo viên cần tạo môi trường an toàn để học sinh được phép mắc lỗi, dám nói câu đầu tiên, vì học ngôn ngữ là quá trình tự nhiên và sai là một phần của việc học. Phương pháp dạy tiếng Anh mới phải chuyển trọng tâm sang tương tác, câu lạc bộ, hùng biện, giao lưu trực tuyến xuyên biên giới, để học sinh cảm thấy mình đang sử dụng tiếng Anh, chứ không chỉ đang học thuộc nó.
Môi trường học tiếng Anh và AI: công cụ mạnh, nhưng không thay thế người thầy
Không có môi trường học tiếng Anh sống động, chính sách tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai sẽ bị mắc kẹt trong giáo án. Hà Nội đã xác định sẽ tập trung phát triển môi trường sử dụng ngoại ngữ, nâng năng lực giáo viên, tăng ứng dụng công nghệ và tổ chức dạy học bằng tiếng Anh ở những nơi đủ điều kiện. Ở cấp quốc gia, định hướng là xây dựng môi trường nơi tiếng Anh được dùng thường xuyên trong học tập, giao tiếp, nghiên cứu và tiếp cận tri thức quốc tế. AI trong giáo dục tiếng Anh mở rộng cơ hội: học sinh có thể dùng ChatGPT để tạo hội thoại, giải thích ngữ pháp, sửa bài viết, đóng vai bạn giao tiếp – miễn là nguyên tắc “hãy suy nghĩ trước, dùng AI sau” được tôn trọng. Theo Phó Bộ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh, công nghệ và AI hỗ trợ cá nhân hóa việc học, tạo môi trường giao tiếp quốc tế, nhưng vẫn phải đóng vai trò hỗ trợ thay vì thay thế người thầy. Hà Nội khuyến khích ứng dụng AI trong quản lý, dạy học và đánh giá, đồng thời yêu cầu kiểm soát chặt để bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền trẻ em và tính liêm chính học thuật.
Cơ sở vật chất, công bằng cơ hội và thói quen sử dụng tiếng Anh mỗi ngày
Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai không thể xây trên nền phòng học quá tải, thiết bị lạc hậu và những khoản thu chi mập mờ. Hà Nội yêu cầu trường học công khai, minh bạch mọi nguồn thu chi, nghiêm cấm mọi hình thức ép buộc đóng góp, đồng thời mở đường dây nóng để tiếp nhận phản ánh về lạm thu, dạy thêm trái phép. Thành phố cũng ưu tiên sửa chữa trường xuống cấp, hạ tầng thiết yếu, hệ thống phòng cháy và hạ tầng số, đồng thời phân bổ linh hoạt phòng học, cơ sở vật chất và nhân sự giữa các điểm trường để giảm sĩ số quá tải tại khu vực tăng dân số do di cư. Song song với những quyết định ở tầm hệ thống, thói quen sử dụng tiếng Anh mỗi ngày mới là thứ biến chính sách thành năng lực thật: học sinh có thể dành 15–20 phút nghe tiếng Anh, học vài từ mới trong ngữ cảnh, kể về một ngày của mình trong 1–2 phút hoặc viết vài câu nhật ký bằng tiếng Anh. Nếu chúng ta không nhắc đi nhắc lại rằng giá trị của một học sinh không được quyết định bởi một con điểm tiếng Anh, tiếng Anh sẽ mãi là gánh nặng, dù nó có được gọi là ngôn ngữ thứ hai đi nữa.
