Liên minh AI không chỉ là câu lạc bộ công nghệ
Liên minh AI là tập hợp các quốc gia phối hợp về công nghệ, chuỗi cung ứng hoặc quản trị trí tuệ nhân tạo, qua đó định hình những tiêu chuẩn mà thành viên và đối tác có thể phải tuân theo. Cạnh tranh giữa Washington và Bắc Kinh vì thế không còn gói gọn trong việc ai phát triển mô hình mạnh hơn: hai bên đang xây dựng những hệ sinh thái có thể quyết định AI được cung cấp, quản lý và bảo vệ ra sao.
Mỹ khởi động Pax Silica vào tháng 12-2025 để xây dựng chuỗi cung ứng phục vụ AI, chất bán dẫn và khoáng sản quan trọng; hơn 20 nền kinh tế, trong đó có Nhật Bản và Anh, đã tham gia. Trung Quốc thành lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ nhân tạo Thế giới vào tháng 7-2025, hướng tới quản trị AI và tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời thu hút nhiều nước ở Nam bán cầu. Đây là hai cách tiếp cận khác nhau: một bên đặt trọng tâm vào nguồn cung và đối tác tin cậy, bên kia quảng bá khuôn khổ quản trị mở rộng. Cả hai đều dùng AI để gia tăng ảnh hưởng toàn cầu.
Áp lực chọn bên đang hiện rõ
Các nước đứng ngoài hai cường quốc khó giữ được quyền lựa chọn hoàn toàn tự do nếu hợp tác công nghệ bị gắn với điều kiện chính trị. Washington phát tín hiệu Pax Silica dành cho đối tác đáng tin cậy và cảnh báo việc tham gia sâu vào sáng kiến cạnh tranh có thể không phù hợp với tư cách đó; Bắc Kinh, ngược lại, nhấn mạnh tính cởi mở và bao trùm của tổ chức do mình khởi xướng. Khác biệt này khiến lời mời hợp tác đồng thời trở thành một phép thử về lòng tin.
Đông Nam Á cho thấy sức ép ấy không còn là giả định. Singapore và Philippines tham gia sáng kiến do Mỹ dẫn dắt; Malaysia, Indonesia, Campuchia và Myanmar là thành viên sáng lập nhóm do Trung Quốc khởi xướng, còn Việt Nam gia nhập sau đó. Singapore cũng nhận lời mời từ phía Trung Quốc và cho biết sẽ cân nhắc theo lợi ích quốc gia. Cách tiếp cận này hợp lý hơn việc chọn bên theo quán tính: giá trị của mỗi khuôn khổ phải được cân đo bằng lợi ích cụ thể và mức độ tương thích với các cam kết hiện có.
Tiêu chuẩn AI có thể trở thành vấn đề an ninh
Khi AI, trung tâm dữ liệu và cáp ngầm dưới biển trở thành trọng tâm an ninh quốc gia, tiêu chuẩn kỹ thuật không còn là chuyện chuyên môn tách biệt. Quy định về nhà cung cấp, dữ liệu, đầu tư hay hợp tác có thể định hình khả năng một nước tiếp cận công nghệ và duy trì quan hệ với các đối tác khác. Lo ngại lớn nhất không phải là hai khối cùng tồn tại, mà là cạnh tranh địa chính trị biến chúng thành những hệ sinh thái đối đầu, khiến thành viên bị hạn chế lựa chọn.
Bởi vậy, an ninh AI cần được nhìn rộng hơn việc bảo vệ một mô hình hay hạ tầng đơn lẻ: nó còn liên quan đến mức độ kiểm soát của quốc gia đối với dữ liệu, nguồn cung và các quan hệ hợp tác. Một tiêu chuẩn nghiêng hẳn về một khối có thể đem lại lợi ích trước mắt, nhưng cũng làm giảm khả năng kết nối với phần còn lại. Các nước nhỏ và tầm trung cần đòi hỏi sự minh bạch về điều kiện thành viên trước khi cam kết, thay vì chờ đến lúc quy định đã thành rào cản.
Giữ không gian hợp tác là lợi ích chiến lược
Kazakhstan cho thấy một quốc gia có thể thử duy trì quan hệ với cả hai phía: sau chuyến thăm Washington hồi tháng 6 để tham gia sáng kiến chuỗi cung ứng AI của Mỹ, Bộ trưởng AI Zhaslan Madiyev đến Thượng Hải ba tuần sau đó để đưa nước này vào nhóm sáng lập tổ chức do Trung Quốc khởi xướng. Indonesia cũng chủ trương có khả năng tham gia cả hai bên để chọn hệ thống phù hợp. Những ví dụ này không bảo đảm mọi nước đều có thể cân bằng, nhưng cho thấy lựa chọn không nhất thiết phải là phục tùng một khuôn khổ duy nhất.
Thách thức kế tiếp là biến sự linh hoạt thành tiếng nói chung. Phân hóa trong ASEAN có thể làm suy yếu khả năng xây dựng tiêu chuẩn AI thống nhất khu vực, đúng lúc các thành viên chuẩn bị triển khai Hiệp định khung về Kinh tế số. Nếu tiêu chuẩn quốc tế được định hình trong các khối cạnh tranh, những nước không phối hợp sẽ dễ tiếp nhận quy tắc do bên khác đặt ra thay vì góp phần tạo lập chúng. Kết luận không nên là chọn Mỹ hay Trung Quốc càng sớm càng tốt, mà là giữ quyền hợp tác đa phương, xác định lợi ích quốc gia và bảo vệ khả năng tương thích giữa các hệ sinh thái.
