Từ nghị quyết 808.558 tỷ đồng đến yêu cầu triển khai đồng bộ
Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể là khuôn khổ đầu tư công quốc gia dài hạn, tích hợp các chương trình văn hóa, xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi, được thiết kế để tập trung nguồn lực ngân sách vào những mục tiêu phát triển ưu tiên, đồng thời bảo đảm thực hiện thống nhất từ trung ương tới địa phương, hạn chế chồng chéo chính sách và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Ngày 24/8/2026, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 46/2026/QH16 phê duyệt chủ trương đầu tư chương trình mục tiêu quốc gia văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2030 với tổng nguồn lực 808.558 tỷ đồng. Điều đáng nói là giai đoạn mới không khởi động trên “trang giấy trắng” mà diễn ra trong bối cảnh nhiều khoản vốn giai đoạn trước vẫn đang chậm giải ngân. Nếu không thay đổi cách tổ chức thực hiện, số tiền khổng lồ này có nguy cơ tiếp tục nằm trong tài khoản thay vì chuyển thành công trình, sinh kế và dịch vụ cho người dân.
Cơ chế tích hợp, phân quyền và bài toán giải ngân vốn đầu tư công
Điểm tiến bộ của chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể là tích hợp các cơ chế, chính sách nhằm giảm chồng chéo, đơn giản hóa thủ tục và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Dự thảo nghị định đang được Bộ Tài chính hoàn thiện định hướng rõ phân cấp theo hướng “địa phương quyết - địa phương làm - địa phương chịu trách nhiệm”, gắn quyền chủ động với trách nhiệm giải trình. Đây là thay đổi mang tính chiến lược: phát triển kinh tế 2026-2030 sẽ phụ thuộc vào năng lực ra quyết định tại địa phương nhiều hơn là những mệnh lệnh hành chính từ trung ương. Tuy nhiên, thực tế giải ngân đang gióng lên hồi chuông cảnh báo. Tổng nguồn vốn ngân sách trung ương năm 2026 cho các chương trình mục tiêu quốc gia là 35.000 tỷ đồng, nhưng đến 31/8, giải ngân mới đạt 173,86 tỷ đồng, tương đương 0,8% kế hoạch; riêng vốn ngân sách trung ương chỉ đạt 21 tỷ đồng, bằng 0,1% kế hoạch. Đây là con số cho thấy nếu không xử lý đồng thời cả cơ chế mới lẫn các nút thắt cũ, mục tiêu phát triển sẽ bị kéo lùi.
Ninh Bình: minh chứng cho cách triển khai chính sách địa phương có trọng tâm
Ở cấp tỉnh, Ninh Bình đang cho thấy một mẫu hình tổ chức triển khai chính sách địa phương khá bài bản. Ban Chỉ đạo thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia của tỉnh đã ban hành Kế hoạch công tác năm 2026, xác định rõ nhiệm vụ trọng tâm nhằm triển khai đồng bộ, hiệu quả, kịp thời tháo gỡ khó khăn, sử dụng hiệu quả nguồn lực và bảo đảm hoàn thành mục tiêu đề ra. Các nhiệm vụ được phân công cụ thể cơ quan chủ trì, phối hợp, thời hạn hoàn thành, sản phẩm đầu ra và trách nhiệm thực hiện, tạo thuận lợi cho kiểm tra, đánh giá. Tỉnh yêu cầu tập trung tham mưu phân bổ, thực hiện và giải ngân vốn đầu tư công, kinh phí thường xuyên đúng quy định, đồng thời chủ động lồng ghép nguồn vốn của chương trình mục tiêu quốc gia với các chương trình, dự án và nguồn vốn hợp pháp khác. Cách tiếp cận này cho thấy Ninh Bình không coi giải ngân là khâu kỹ thuật cuối cùng, mà là quá trình gắn chặt với việc xác định nhiệm vụ, đối tượng thụ hưởng và hiệu quả thực tế trên địa bàn.
Bài học từ Thái Nguyên, Đà Nẵng và khoảng trống về đối tượng thụ hưởng
Không chỉ Ninh Bình, nhiều tỉnh đang linh hoạt xử lý nguồn vốn chuyển tiếp và nhiệm vụ còn dang dở. Thái Nguyên đã ban hành nghị quyết phân bổ kinh phí sự nghiệp còn dư của các chương trình mục tiêu quốc gia từ năm trước chuyển sang năm 2026, tạo cơ sở để tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ chưa hoàn thành. Đà Nẵng lại chọn cách theo dõi, đôn đốc tiến độ giải ngân vốn theo từng nhiệm vụ của chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, yêu cầu các đơn vị đẩy nhanh tiến độ và xử lý khó khăn phát sinh. Dù vậy, một số địa phương vẫn gặp khó khi xác định đối tượng thụ hưởng đối với các nhiệm vụ dùng kinh phí thường xuyên như hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề, nhân rộng mô hình và hỗ trợ phát triển sản xuất. Khi không xác định rõ “ai được hưởng” và “hưởng bằng cách nào”, vốn đầu tư công quốc gia sẽ tiếp tục chậm chuyển hóa thành thay đổi thực sự trong đời sống người dân.
Giai đoạn mới: từ tiền trong ngân sách đến thay đổi ở cơ sở
Điểm dễ bị bỏ qua là chương trình mục tiêu quốc gia chỉ có ý nghĩa khi được cụ thể hóa tới tận cấp xã, phường. Kế hoạch của Ninh Bình yêu cầu UBND cấp xã, phường phải biến các mục tiêu thành kế hoạch, lộ trình phù hợp, phân công rõ trách nhiệm và đề cao vai trò người đứng đầu. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội được giao nhiệm vụ phối hợp tuyên truyền, vận động đoàn viên, hội viên và người dân tham gia. Đây chính là mắt xích nối dòng tiền ngân sách với hành động của cộng đồng. Giai đoạn 2026-2030 mở ra hướng tổ chức triển khai đồng bộ, từ khuôn khổ tích hợp ở trung ương tới kế hoạch cụ thể ở địa phương, với mục tiêu bảo đảm việc triển khai thống nhất từ tỉnh đến cơ sở, có trọng tâm, trọng điểm, đúng mục tiêu và phù hợp điều kiện thực tế. Nói thẳng, 808.558 tỷ đồng chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở chỗ từng địa phương có dám nhận trách nhiệm, rà soát các nhiệm vụ chậm, điều chỉnh vốn không còn đối tượng thụ hưởng và kiên quyết đưa từng khoản tiền vào đúng nơi, đúng thời điểm để người dân cảm nhận được sự thay đổi.
