Đổi mới phương pháp dạy học: từ khẩu hiệu đến thay đổi trong lớp học
Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá là định hướng của Bộ GD&ĐT thúc đẩy giáo dục phổ thông chuyển từ dạy học truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, khả năng tự học và vận dụng kiến thức của học sinh trong các tình huống thực tiễn, đồng thời sử dụng kết quả đánh giá để điều chỉnh dạy học vì sự tiến bộ của từng em. Đây không phải khẩu hiệu chung chung mà là yêu cầu sẽ tác động trực tiếp đến cách giáo viên soạn bài, tổ chức hoạt động trên lớp và cách phụ huynh đồng hành cùng con. Văn bản hướng dẫn yêu cầu các cơ sở giáo dục phổ thông đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tăng cường thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm và giải quyết vấn đề, thay cho lối dạy “đọc – chép” quen thuộc. Điều này đặt ra áp lực chuyên môn: giáo viên phải chủ động lựa chọn nội dung, học liệu, thiết bị và hình thức tổ chức dạy học sao cho phù hợp yêu cầu cần đạt mới của Chương trình giáo dục phổ thông. Nếu nhà trường chỉ “đổi mới trên giấy”, học sinh sẽ tiếp tục học thụ động và bỏ lỡ cơ hội rèn năng lực thật.
Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và vai trò mới của giáo viên
Điểm đáng chú ý trong định hướng đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầu tăng cường ứng dụng công nghệ số, khai thác hiệu quả học liệu số, trí tuệ nhân tạo và tài nguyên giáo dục mở theo hướng dẫn của Bộ GD&ĐT. Thay vì chỉ dùng máy chiếu như một bảng đen điện tử, giáo viên được kỳ vọng trở thành người thiết kế môi trường học tập số, biết tận dụng thư viện, phòng học bộ môn, phòng thí nghiệm và học liệu trực tuyến để tạo ra các nhiệm vụ học tập phong phú. Chỉ đạo này đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm hỗ trợ học sinh chưa đáp ứng yêu cầu cần đạt và tạo cơ hội phát triển đối với học sinh có năng khiếu. Nghĩa là, giáo viên không chỉ dạy cho “một lớp trung bình giả định”, mà phải dùng dữ liệu đánh giá, quan sát và cả công cụ số để phân hóa, cá nhân hóa dạy học. Đổi mới phương pháp dạy học vì thế đi kèm đổi mới văn hóa chuyên môn trong nhà trường, nhất là khi tổ chuyên môn được giao nhiệm vụ quan trọng hơn trong việc sinh hoạt, xây dựng ma trận, bản đặc tả và các nhiệm vụ học tập.
Kiểm tra đánh giá mới: giảm học thuộc lòng, tăng độ “thật” của kết quả học tập
Đổi mới phương pháp dạy học sẽ trở nên nửa vời nếu cách kiểm tra đánh giá vẫn bám vào các đề thi yêu cầu ghi nhớ máy móc, học thuộc lòng, làm bài theo khuôn mẫu. Bộ GD&ĐT vì vậy yêu cầu các trường thực hiện kiểm tra đánh giá đúng quy định, đảm bảo khách quan, công bằng, vì sự tiến bộ của học sinh; kết hợp phù hợp đánh giá thường xuyên và đánh giá định kỳ, chú trọng đánh giá khả năng hiểu và vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn. Quan trọng hơn, kết quả đánh giá phải được dùng để điều chỉnh hoạt động dạy học, phụ đạo học sinh chưa đạt yêu cầu, bồi dưỡng học sinh giỏi, tư vấn học tập, hướng nghiệp và phối hợp với cha mẹ học sinh. Nếu giáo viên vẫn xem bài kiểm tra là “cuộc thi nhỏ” để xếp hạng, thay vì công cụ giúp học sinh tiến bộ, thì kiểm tra đánh giá mới chỉ đổi hình thức, không đổi bản chất. Cấu trúc đề cũng phải thay đổi thực sự khi tổ chuyên môn được tăng cường vai trò trong việc xây dựng ma trận, bản đặc tả và câu hỏi để bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình.
Ưu đãi thuế cho cơ sở giáo dục phi lợi nhuận: nền tài chính cho đổi mới
Trong khi Bộ GD&ĐT thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá ở cấp trường, một thay đổi chính sách quan trọng khác lại diễn ra ở tầng tài chính: theo dự thảo, từ năm 2027 các cơ sở giáo dục công lập và tư thục hoạt động không vì lợi nhuận có thể được miễn hoàn toàn thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Theo TS Nguyễn Thị Mai Dung, chính sách ưu đãi thuế là công cụ vĩ mô quan trọng để tháo gỡ khó khăn tài chính, buộc lợi nhuận thặng dư phải tái đầu tư 100% cho cơ sở vật chất, nhân tài và nghiên cứu khoa học. Tác động của miễn thuế không chỉ nằm trên báo cáo tài chính: “Miễn thuế giúp giảm chi phí vận hành, từ đó kìm hãm đà tăng học phí giúp người dân dễ dàng tiếp cận giáo dục chất lượng với mức chi phí hợp lý, học sinh nghèo có thêm cơ hội học trường chất lượng cao, giảm bớt gánh nặng chi tiêu lớn nhất của nhiều cha mẹ”. Tuy nhiên, như ThS Vũ Thị Thìn cảnh báo, điều này đòi hỏi bộ tiêu chí pháp lý rõ ràng để xác định trường có thực sự hoạt động không vì lợi nhuận và đảm bảo sân chơi bình đẳng giữa khối công lập và tư thục.
Giáo viên, học sinh, phụ huynh phải thay đổi thế nào?
Khi ghép lại các mảnh ghép – đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá mới và ưu đãi thuế cho giáo dục phi lợi nhuận – ta thấy một bức tranh chung: hệ thống giáo dục đang được yêu cầu vừa dạy khác đi, vừa đánh giá khác đi, vừa vận hành tài chính theo hướng tái đầu tư cho người học. Đối với giáo viên, thiết kế bài giảng không thể chỉ xoay quanh “trọng tâm thi cử” mà phải bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông, lựa chọn nội dung, phương pháp, học liệu, thiết bị và hình thức tổ chức dạy học để học sinh được thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm nhiều hơn. Về phía học sinh, việc chuẩn bị cho kiểm tra, thi cử cũng phải chuyển từ học thuộc lòng sang hiểu và vận dụng kiến thức, làm quen với bài tập gắn thực tiễn và các hoạt động trải nghiệm. Còn phụ huynh, thay vì chỉ quan tâm điểm số, cần chú ý cách con giải quyết vấn đề, khả năng tự học và mức độ tiến bộ qua từng kỳ kiểm tra. Nếu cả ba bên cùng dịch chuyển, đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá mới sẽ không còn là áp lực, mà trở thành cơ hội giúp giáo dục phổ thông tiến gần hơn với tiêu chuẩn hiện đại đang được nhiều quốc gia sử dụng ưu đãi thuế như một đòn bẩy chiến lược.
