Chuyến thăm tạo đà, kết quả phải đo bằng hợp tác thực chất
Hợp tác kinh tế Việt Nam–Nhật Bản là mối liên kết giữa hai nền kinh tế bổ trợ lẫn nhau, kết hợp thương mại, đầu tư, công nghệ và chuỗi cung ứng để tạo giá trị lâu dài cho doanh nghiệp và người lao động. Chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và đoàn đại biểu cấp cao diễn ra từ ngày 8 đến 11/11/2026.
Ý nghĩa của chuyến thăm không nên chỉ tính bằng tuyên bố hay thỏa thuận cấp cao. Giá trị lớn hơn là tạo niềm tin cho các quyết định hợp tác dài hạn, đồng thời nối thương mại, đầu tư và chuyển giao công nghệ thành những hoạt động cụ thể. Hai bên dự kiến trao đổi về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và phát triển nhân lực chất lượng cao; đây là những hướng đi phù hợp khi doanh nghiệp cần tìm động lực tăng trưởng mới và tăng khả năng thích ứng trước biến động kinh tế thế giới.
Từ khi nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược toàn diện vào năm 2023, quan hệ kinh tế hai nước được đánh giá ngày càng thực chất, toàn diện và có chiều sâu. Thách thức hiện nay không phải thiếu khuôn khổ, mà là biến định hướng chính trị thành đơn hàng, dự án và năng lực sản xuất mới.
Nền tảng tăng trưởng đã có, dư địa nằm ở chuỗi giá trị
Đà thương mại cho thấy quan hệ song phương có nền móng vững: kim ngạch hai chiều năm 2025 vượt 51,43 tỷ USD, tăng 11,28% so với năm trước; trong chín tháng đầu năm 2026 đạt 43,71 tỷ USD, tăng 15,34% cùng kỳ. Cán cân tương đối cân bằng và cơ cấu hàng hóa có tính bổ trợ: Việt Nam bán sang Nhật Bản dệt may, gỗ, thủy sản, nông sản, máy móc và linh kiện; chiều ngược lại, doanh nghiệp Việt Nam nhập thiết bị, công nghệ và nguyên liệu phục vụ sản xuất.
Dư địa mới không chỉ là bán thêm hàng hóa. Nhật Bản có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam tiến sâu hơn vào công nghiệp hỗ trợ, nâng chuẩn sản xuất và kết nối với mạng lưới cung ứng khu vực. Đầu tư Nhật Bản cũng có cơ hội mở rộng sang năng lượng, bán dẫn, chuyển đổi xanh, số hóa và đổi mới sáng tạo, thay vì tập trung riêng vào các lĩnh vực truyền thống. Nếu hai bên gắn vốn với chuyển giao công nghệ và phát triển nhà cung cấp trong nước, thương mại Việt Nhật sẽ tạo thêm giá trị thay vì chỉ tăng quy mô luân chuyển hàng hóa.
Với người lao động và cộng đồng địa phương, thước đo gần gũi hơn là việc làm ổn định, đơn hàng bền vững và kỹ năng sản xuất được cải thiện. Những dự án góp phần mở rộng xuất khẩu, đưa phương thức quản trị và yêu cầu chất lượng mới vào sản xuất.
Muốn thành đơn hàng, doanh nghiệp phải đáp ứng chuẩn Nhật
Cơ hội thị trường không tự chuyển thành hợp đồng. Dù hai nước cùng tham gia các hiệp định thương mại, doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm và điều kiện riêng của nhà nhập khẩu. Với nông sản, thực phẩm, việc kiểm soát phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu, quản lý dư lượng, bảo quản sau thu hoạch và truy xuất nguồn gốc. Với hàng công nghiệp, độ chính xác, chất lượng ổn định và giao hàng đúng hạn là điều kiện để giữ khách hàng.
Đây là rào cản đáng kể với doanh nghiệp nhỏ, vốn khó tự xây dựng hệ thống kiểm nghiệm và tìm kiếm đối tác. Theo ông Tạ Đức Minh, doanh nghiệp Việt Nam cần nâng năng lực đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường Nhật Bản về chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và uy tín kinh doanh. Hoạt động xúc tiến trong năm 2026, gồm kết nối tại các triển lãm ngành hàng và với nhà nhập khẩu, nhà phân phối Nhật Bản, có thể giúp mở cửa thị trường; nhưng khâu hỗ trợ cần tiếp tục đi xa hơn việc giới thiệu sản phẩm.
Cần có thông tin tiêu chuẩn cập nhật, chương trình kết nối theo ngành và cơ sở kiểm nghiệm dùng chung để giảm gánh nặng cho doanh nghiệp. Song song, muốn tiếp nhận và làm chủ công nghệ, Việt Nam cần nhân lực đủ chuyên môn, doanh nghiệp có khả năng hấp thụ và cơ chế phối hợp cụ thể giữa nhà đầu tư với trường đại học, viện nghiên cứu.
Từ định hướng cấp cao đến chương trình có thể kiểm chứng
Sau chuyến thăm, trọng tâm nên chuyển nhanh sang thực thi: bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp cần cụ thể hóa các định hướng bằng chương trình có đơn vị phụ trách, tiến độ và kết quả theo dõi được. Đây là cách tránh để những ưu tiên như chuyển đổi xanh, số hóa và phát triển nhân lực dừng ở mức khẩu hiệu.
Việc tiếp tục phối hợp với JETRO, Trung tâm ASEAN–Nhật Bản, các hiệp hội và doanh nghiệp hai nước trong công nghiệp, thương mại, năng lượng và phát triển chuỗi cung ứng có thể tạo kênh triển khai thiết thực. Thành công cũng cần được đánh giá từ phía doanh nghiệp Việt Nam: có thêm đơn hàng ổn định hay không, nhà cung cấp trong nước có tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng hay không, và năng lực công nghệ có tiến bộ hay không.
Chuyến thăm Nhật Bản đã mở thêm cơ hội và củng cố nền tảng chính trị cho hợp tác kinh tế. Nhưng dư địa chỉ trở thành lợi ích bền vững khi Việt Nam nâng được chất lượng sản phẩm, kỹ năng lao động và năng lực công nghệ, còn các cơ quan hai nước biến cam kết thành đầu việc rõ ràng. Khi ấy, thương mại và đầu tư mới thực sự tạo giá trị cho cả doanh nghiệp lẫn người dân.
