Từ khuôn khổ trên giấy đến áp lực phải hành động
ASEAN ứng phó thiên tai hiện không còn là những tuyên bố chính trị chung chung, mà là quá trình chuyển đổi quản lý thảm họa Đông Nam Á từ các cam kết mang tính khuôn khổ thành cơ chế hợp tác khu vực ASEAN cụ thể, có khả năng tăng cường năng lực phục hồi thiên tai cho từng quốc gia thành viên và cộng đồng dễ bị tổn thương. Đông Nam Á nằm trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương dễ bị thiên tai nhất, phải đối mặt với bão, lũ, động đất, hạn hán và thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu kết hợp với đô thị hóa và suy thoái môi trường, tạo ra các rủi ro mang tính hệ thống, dây chuyền. Trong bối cảnh đó, Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về ứng phó và phục hồi thiên tai diễn ra tại Manila, Philippines ngày 15–16/9 dưới nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN của Philippines không chỉ là một sự kiện ngoại giao, mà là phép thử xem khu vực có đủ ý chí để biến khung AADMER thành kết quả đo được trong thực tiễn quản lý thảm họa Đông Nam Á.
Vì sao ASEAN buộc phải nâng cấp năng lực phục hồi thiên tai
Điểm mấu chốt không phải là ASEAN có thừa nhận rủi ro hay không, mà là mức độ nghiêm túc với việc bảo vệ một vùng kinh tế có GDP cộng gộp hơn 670 triệu dân và vai trò trung tâm thương mại, sản xuất, đầu tư toàn cầu. Các thảm họa khí hậu đang trở nên khốc liệt hơn không chỉ đe dọa tính mạng người dân, mà còn có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng vượt xa biên giới khu vực, gây tác động dây chuyền lên thị trường và an ninh kinh tế toàn cầu. Chính vì vậy, tăng cường năng lực phục hồi sau thiên tai được nhìn nhận như điều kiện không thể thiếu cho phát triển bền vững và ổn định khu vực, chứ không còn là “việc tốt nên làm” trong chính sách xã hội. Nhìn từ góc độ chính trị, nếu ASEAN không chứng minh được năng lực quản lý thảm họa Đông Nam Á một cách hệ thống, hình ảnh về một cộng đồng gắn kết và có trách nhiệm sẽ trở nên mong manh.
Từ AADMER đến "Một ASEAN – Một ứng phó": nền móng đã có, khoảng trống vẫn lớn
Sau 20 năm, Hiệp định ASEAN về Quản lý Thảm họa và Ứng phó Khẩn cấp (AADMER) đã tạo ra một nền tảng đáng kể cho hợp tác khu vực ASEAN về giảm thiểu rủi ro, chuẩn bị, ứng phó và phục hồi. Cùng với đó, các cơ chế như "Một ASEAN – Một ứng phó", Trung tâm Điều phối Hỗ trợ Nhân đạo trong Quản lý Thảm họa (AHA) và Hệ thống Hậu cần Khẩn cấp Thảm họa đã chứng minh giá trị của hành động tập thể trong ASEAN ứng phó thiên tai. Tuy nhiên, chính các nhà hoạch định chính sách thừa nhận thách thức hiện nay không còn nằm ở khung pháp lý, mà ở việc chuyển các khuôn khổ đã thiết lập thành kết quả đo được trong thực tiễn. Ngày họp đầu tiên ở Manila tập trung bàn cách đưa cam kết về khả năng phục hồi ở cấp khu vực và toàn cầu xuống thành hành động cụ thể ở cấp quốc gia và địa phương, thông qua củng cố hệ thống phòng thủ dân sự, bảo vệ công cộng, chuẩn bị thể chế và tăng cường năng lực cộng đồng.
Dịch chuyển tư duy: từ bảo vệ tài sản riêng lẻ tới khả năng phục hồi hệ thống
Điểm tiến bộ quan trọng của hợp tác khu vực ASEAN lần này là sự thừa nhận rằng đầu tư cho phòng ngừa thảm họa không thể chỉ dừng ở việc bảo vệ tài sản vật chất hay mua sắm thiết bị khẩn cấp. Như Thứ trưởng phụ trách thiên tai của Cơ quan Quản lý Thảm họa Quốc gia Indonesia Abdul Muhari nhấn mạnh, nhiệm vụ thực sự của năng lực phục hồi thiên tai là bảo vệ sự vận hành của toàn bộ hệ thống – từ chính phủ, cộng đồng, doanh nghiệp tới cơ chế khu vực. Điều đó buộc ASEAN phải chuyển từ tư duy bảo vệ từng “nút” riêng lẻ sang khả năng phục hồi hệ thống, hiểu rõ sự phụ thuộc lẫn nhau, nhận diện các điểm yếu, xây dựng tính dự phòng và tăng cường khả năng tương tác giữa các quốc gia thành viên. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật, mà là đổi mới cách nhìn về quản lý thảm họa Đông Nam Á, coi tính liên tục hoạt động của xã hội và nền kinh tế là mục tiêu trung tâm.
Từ phòng ngừa chủ động đến chuẩn bị phục hồi: ASEAN có dám đi tới cùng?
Dưới vai trò Chủ tịch, Philippines thúc đẩy một cách tiếp cận mang tính chuyển đổi: chuyển từ ứng phó sang hành động chủ động, tập trung vào hệ thống cảnh báo sớm, trao quyền cho cộng đồng và đầu tư dựa trên thông tin rủi ro. Truyền thông nước này nhấn mạnh hội nghị đã cổ vũ dịch chuyển từ bị động sang phòng ngừa chủ động, tăng đầu tư cho dự báo, ứng phó và phục hồi, cùng áp dụng công nghệ và đổi mới để giảm thiểu rủi ro nhằm bảo vệ tính mạng, cộng đồng và thành quả kinh tế. Đồng thời, các bộ trưởng khẳng định năng lực phục hồi thiên tai không thể chỉ trông chờ vào cơ quan nhà nước: doanh nghiệp, xã hội dân sự, đối tác phát triển, giới học thuật và khu vực tư nhân đều phải tham gia. Việc ra mắt Báo cáo Giám sát rủi ro và Đánh giá Quản lý thảm họa ASEAN là tín hiệu cho thấy khu vực muốn có công cụ đánh giá thực trạng, nhưng câu hỏi đặt ra là liệu các khuyến nghị có được gắn với nguồn lực và mốc thời gian cụ thể hay không. Nếu ASEAN không dám đi tới cùng, khung hợp tác khu vực ASEAN hiện nay nguy cơ vẫn dừng ở mức kỳ vọng.
