Từ cú sốc thiệt hại đến quyết tâm đổi cách nghĩ về thiên tai
Chuyển từ ứng phó bị động sang ứng phó thiên tai chủ động tại Thái Nguyên nghĩa là không chờ mưa bão, lũ quét và sạt lở xảy ra mới chạy theo khắc phục, mà xây dựng cả một hệ thống điều tiết nước, cảnh báo sớm, chuẩn bị lực lượng và hạ tầng ngay từ trước mùa mưa, nhằm giảm rủi ro lũ quét, ngập lụt và hạn chế tối đa thiệt hại về người, tài sản trong những tình huống cực đoan khó lường. Những con số mất mát đã buộc tỉnh phải thay đổi: riêng năm 2025, Thái Nguyên lũ lụt, mưa bão, lũ quét, sạt lở và ngập lụt khiến 17 người thiệt mạng, thiệt hại tài sản ước tính hơn 13.200 tỷ đồng. Đó không chỉ là thống kê mà là lời cảnh báo rằng tư duy “đến đâu hay đến đó” đã lỗi thời. Theo nhận định của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, mùa mưa bão năm 2026 tiếp tục diễn biến phức tạp, khó lường, mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất và ngập lụt có nguy cơ xảy ra trên diện rộng, khó dự báo chính xác. Ít bão hơn không đồng nghĩa với ít rủi ro hơn, và Thái Nguyên đang chọn cách chủ động đối diện thay vì chỉ chờ đợi.
Hồ chứa và đô thị: đặt nền cho chiến lược giảm rủi ro từ thượng nguồn đến hạ du
Điểm đáng chú ý trong chiến lược mới của Thái Nguyên là dùng hạ tầng để tạo thế chủ động trước lũ chứ không coi công trình thủy lợi chỉ là nguồn nước cho sản xuất. Ở thượng nguồn sông Cầu, hồ Nặm Cắt với diện tích mặt nước gần 88ha, dung tích khoảng 12 triệu mét khối, trong đó hơn 5 triệu mét khối dành riêng cho phòng lũ, được vận hành chủ động để tạo dung tích đón lũ, cắt đỉnh dòng chảy khi mưa lớn. Công trình này được theo dõi bằng quan trắc tự động và phần mềm điều tiết nước, cho phép giảm áp lực cho khu vực hạ du, cho thấy cách tiếp cận giảm rủi ro lũ quét bằng kỹ thuật và dữ liệu chứ không chỉ bằng kinh nghiệm. Ở đô thị, sau những trận Thái Nguyên lũ lụt năm 2025, việc nạo vét hơn 30km cống, khơi thông suối và cải tạo hệ thống thoát nước tại phường Phan Đình Phùng đã được đẩy nhanh. Dù thi công trong lòng sông, vướng hạ tầng ngầm là thách thức, lựa chọn “đào sâu, làm lại” hệ thống tiêu thoát nước cho thấy tỉnh sẵn sàng trả chi phí hiện tại để tránh phải trả giá lớn hơn khi ngập úng tái diễn. Bên cạnh đó, Thái Nguyên đang lập dự án tuyến đê hữu sông Cầu để bảo đảm an toàn cho khu vực trung tâm tỉnh – một bước nữa khẳng định mục tiêu xây dựng lá chắn chủ động trước lũ.
Công văn 11359 và phương châm “bốn tại chỗ”: chủ động đến từng thôn xóm
Nếu hồ chứa và cống rãnh là các “van” vật lý, thì Công văn 11359/UBND-NC chính là van thể chế, ép cả hệ thống chính quyền phải chuyển sang tư thế sẵn sàng. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thị Loan đã ký ban hành công văn này với yêu cầu rà soát, chuẩn bị đầy đủ lực lượng, phương tiện, sẵn sàng huy động ứng phó hiệu quả các tình huống mưa, bão, lũ lụt, sạt lở đất, thiên tai, sự cố. Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các sở, ngành và chính quyền cơ sở chủ động theo dõi chặt các bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn; kịp thời thông tin đến chính quyền và nhân dân để chủ động phòng tránh, ứng phó phù hợp. Đây là bước chuyển quan trọng: thay vì để thông tin nằm trên bản tin chuyên môn, tỉnh ép thông tin phải tới tận người dân và biến cảnh báo thành hành động, trong đó có chủ động sơ tán, di dời người dân khỏi khu vực nguy hiểm. Đáng chú ý, tỉnh nhấn mạnh bảo đảm phương châm “bốn tại chỗ” tới từng thôn (xóm), tổ dân phố. Một hệ thống ứng phó thiên tai chủ động sẽ vô nghĩa nếu tuyến đầu – nơi lũ quét, sạt lở xuất hiện – thiếu phương tiện, vật tư, con người và quyền chủ động xử lý. Yêu cầu rà soát, thống kê phải hoàn thành trước ngày 15/9/2026 cho thấy đây không phải khẩu hiệu dài hạn mà là nhiệm vụ có hạn chót, buộc cơ sở phải chuyển động ngay.
Hồ Núi Cốc điều tiết nước và trách nhiệm cảnh báo rủi ro cho người dân hạ du
Khía cạnh dễ gây tranh luận trong cách tiếp cận chủ động là việc vận hành xả tràn tại hồ Núi Cốc điều tiết nước nhằm bảo đảm an toàn hồ chứa, nhưng đồng thời tạo thêm rủi ro cho vùng hạ du nếu người dân không được thông tin đầy đủ. Khi mực nước hồ Núi Cốc ở cao trình +46,41m và có xu hướng gia tăng, đơn vị quản lý đã quyết định mở 3 cửa tràn xả lũ số 1, với độ mở mỗi cửa từ 32 đến 95cm, lưu lượng xả dự kiến từ 50–150m3/s. Việc này có thể ảnh hưởng đến sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt của người dân dọc hai bên bờ sông Công tại nhiều xã, phường. Tuy nhiên, điểm tích cực là cùng với quyết định kỹ thuật, công ty và địa phương yêu cầu bố trí lực lượng ứng trực 24/24 giờ tại các ngầm, tràn, lắp biển cảnh báo, rào chắn, khuyến cáo người dân hạn chế đi lại, không đánh bắt thủy sản, vớt củi trên sông trong thời gian xả. Đây chính là bài kiểm tra thực tế cho tư duy ứng phó thiên tai chủ động: điều tiết hồ để giảm nguy cơ vỡ đập và lũ bất thường, đồng thời chịu trách nhiệm thông tin minh bạch về nguy cơ ngập úng, nước dâng để cộng đồng hạ du không trở thành nạn nhân bất ngờ.
Từ chủ động kỹ thuật đến chủ động xã hội: điều kiện để chiến lược không bị “vỡ trận”
Nhìn tổng thể, Thái Nguyên đã bước những bước đầu khá rõ ràng trên con đường xây dựng ứng phó thiên tai chủ động: dùng hồ chứa, tuyến đê và hệ thống thoát nước làm công cụ giảm rủi ro lũ quét; áp dụng quan trắc tự động, phần mềm điều tiết; ban hành kế hoạch dài hạn 2026–2030 về phòng, chống thiên tai và phê duyệt phương án ứng phó theo cấp độ rủi ro. Theo dự báo của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, trong ngày và đêm 17/9, khu vực Thái Nguyên có mưa vừa, mưa to, cục bộ mưa rất to, có thể gây ngập úng vùng trũng, lũ quét trên sông suối nhỏ và sạt lở đất trên sườn dốc. Những cảnh báo này cho thấy chiến lược không thể dừng ở công trình và công văn, mà phải gắn với thói quen mới của người dân: tin và hành động theo cảnh báo, sẵn sàng di dời khi có yêu cầu. Quan điểm đáng rút ra là: tỉnh đã chuyển từ bị động sang chủ động trên giấy và trên công trình, nhưng để chiến lược không bị “vỡ trận” khi thiên tai cực đoan xuất hiện, cần thêm một bước chủ động xã hội – biến cộng đồng thành một phần của hệ thống cảnh báo và ứng phó, chứ không chỉ là đối tượng được bảo vệ. Đó mới là nền tảng để giảm thiệt hại thay vì lặp lại những con số đau lòng của Thái Nguyên lũ lụt những năm trước.
