116 chương trình phản ánh một mạng lưới đang mở rộng
Đào tạo tiến sĩ là bậc đào tạo sau đại học dành cho người học thực hiện nghiên cứu chuyên sâu và tạo ra đóng góp học thuật mới trong một lĩnh vực. Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành quyết định cập nhật danh sách cơ sở và chương trình đáp ứng yêu cầu của Đề án 89, với tổng cộng 116 chương trình được đưa vào danh sách; quyết định có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.
Con số 116 đáng chú ý không chỉ vì quy mô, mà còn vì danh sách mới thay thế các quyết định ban hành năm 2021 và định hình lại mạng lưới đơn vị tham gia. Với người tìm chương trình tiến sĩ, đây là căn cứ hữu ích để hình dung lựa chọn được công nhận trong khuôn khổ đề án. Tuy vậy, số lượng chương trình tăng không tự động đồng nghĩa mọi ngành đều có nhiều chỗ học hoặc đáp ứng đồng đều nhu cầu nghiên cứu sinh; danh sách cần được đọc cùng với năng lực đào tạo và chỉ tiêu tuyển sinh thực tế.
Quy mô nghiên cứu sinh tăng nhanh, nhưng khoảng cách tuyển sinh vẫn còn
Tốc độ mở rộng thể hiện rõ ở quy mô nghiên cứu sinh: cả nước có 8.606 người trong năm học 2022–2023, tăng lên 13.062 người năm 2024–2025 và đạt 17.691 người năm 2025–2026. Như vậy, lượng người học tiến sĩ đã tăng hơn gấp đôi chỉ sau ba năm. Đây là tín hiệu tích cực về sức hút và năng lực đào tạo, nhưng chưa đủ để kết luận hệ thống đã đáp ứng nhu cầu.
Tỷ lệ tuyển sinh so với chỉ tiêu được giao tăng từ 47,16% trong năm học 2023–2024 lên 57,68% năm 2024–2025 và 62,61% năm 2025–2026. Dù cải thiện, mức này vẫn cho thấy khoảng trống giữa chỉ tiêu và số người nhập học. Vì vậy, thước đo đáng quan tâm không chỉ là tổng số nghiên cứu sinh, mà còn là khả năng tuyển đúng người, hỗ trợ nghiên cứu đủ tốt và đào tạo ra nhân lực có thể đóng góp cho đại học, khoa học và các lĩnh vực chuyên môn.
Tám nhóm ngành, nhiều điểm vào từ kỹ thuật đến y tế
Bức tranh ngành đào tạo tiến sĩ trải rộng trên tám nhóm, với khoa học sức khỏe, kỹ thuật, công nghệ, kinh tế và khoa học xã hội giữ vị trí đáng kể. Nhóm khoa học xã hội, báo chí, kinh doanh và luật có quy mô lớn nhất trong năm học 2025–2026, với hơn 6.700 nghiên cứu sinh. Sự phân bố này cho thấy đào tạo tiến sĩ không chỉ tập trung vào phòng thí nghiệm hay công nghệ; các ngành quản trị, luật và xã hội cũng đang có lượng người học đáng kể.
Danh sách trường giúp người học nhìn thấy lựa chọn cụ thể hơn. Đại học Bách khoa Hà Nội có các chương trình về cơ học, hóa học, khoa học vật liệu, toán học, khoa học máy tính, kỹ thuật máy tính và quản lý năng lượng; Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đào tạo các lĩnh vực như giáo dục, quản lý giáo dục, văn học Việt Nam và văn học nước ngoài. Đại học Kinh tế Quốc dân có các hướng kinh tế, kinh tế chính trị, kinh tế đầu tư, tài chính – ngân hàng; thú y được đào tạo tại một số trường như Đại học Cần Thơ và Học viện Nông nghiệp Việt Nam.
Danh sách mới cần đi cùng chất lượng và mục tiêu nhân lực
Việc chuẩn hóa danh sách có lý do rõ ràng: tỷ lệ giảng viên đại học có bằng tiến sĩ hiện khoảng 36,3%, trong khi mục tiêu đến năm 2030 là 40%. Đề án 89 đặt mục tiêu đào tạo tiến sĩ cho khoảng 10% giảng viên đại học, đồng thời thu hút ít nhất 1.500 nhà khoa học và người có bằng tiến sĩ đang làm việc ở nước ngoài hoặc tại các cơ sở ngoài hệ thống giáo dục đại học Việt Nam về công tác trong nước. Đây là bài toán nhân lực dài hạn, không thể giải quyết chỉ bằng cách tăng số chương trình.
Đến năm 2030, đề án cũng hướng tới việc toàn bộ giảng viên và cán bộ quản lý được bồi dưỡng năng lực về phát triển chương trình, phương pháp giảng dạy hiện đại, nghiên cứu khoa học, ngoại ngữ và công nghệ thông tin. Vì thế, danh sách 116 chương trình nên được xem là bản đồ lựa chọn và công cụ quy hoạch, chứ không phải bảo chứng tự thân cho chất lượng. Đà tăng quy mô là đáng kể; bước tiếp theo phải là nâng chất lượng hướng dẫn, tuyển sinh và đầu ra để con số nghiên cứu sinh chuyển thành năng lực nghiên cứu thực chất.
