Một bức ảnh đen trắng lịch sử thức dậy sau hàng chục năm lặng im
Câu chuyện về tấm ảnh đen trắng lịch sử tìm thấy trong mộ liệt sĩ Đà Nẵng là hành trình một di vật vô danh được phục chế, nhận diện và mang lại hy vọng gọi đúng tên người đã ngã xuống, đồng thời khơi dậy ký ức chiến tranh trong lòng thân nhân sau hàng chục năm chưa nguôi thương nhớ. Ngày 22/8, Bộ Chỉ huy quân sự thành phố Đà Nẵng cho biết trong quá trình thực hiện nhiệm vụ tại Nghĩa trang liệt sĩ Tam Thái (xã Chiên Đàn, thành phố Đà Nẵng), lực lượng chức năng đã phát hiện tại phần mộ số 104, hàng thứ 3 một chiếc ví có ảnh chân dung phụ nữ, kèm theo bảng kim loại khắc câu "Thà hy sinh tất cả, quyết không làm nô lệ", chai dầu và một số vật dụng cá nhân khác. Chính những chi tiết nhỏ bé này mở ra một câu chuyện lớn: quá khứ vẫn đang hiện diện trong hiện tại, nếu chúng ta đủ kiên nhẫn lắng nghe.
Khoảnh khắc bà cụ nhận ra người thân – và nhận ra chính mình
Điểm xúc động nhất của câu chuyện không nằm ở phát hiện di vật, mà ở giây phút một người phụ nữ ngoài 70 tuổi nhận ra mình trong tấm ảnh chôn cùng liệt sĩ. Sau khi thông tin về tấm ảnh cô gái trong mộ liệt sĩ Tam Thái được lan tỏa, một thân nhân ở Bắc Ninh đã chủ động liên hệ Bộ Chỉ huy quân sự Đà Nẵng, cung cấp thông tin quan trọng, mở ra hy vọng xác định danh tính liệt sĩ. Người đó là bà Nguyễn Thị Hanh, sinh năm 1954, quê thôn A Cấu, xã Nam Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Bà khẳng định người phụ nữ trong ảnh chính là mình khi còn trẻ, bức ảnh đã được bà gửi tặng chú ruột, liệt sĩ Nguyễn Văn Hậu, trước ngày ông lên đường làm nhiệm vụ. Đây không chỉ là khoảnh khắc "nhận ra người thân" trong một di vật tưởng chừng vô danh, mà còn là khoảnh khắc quá khứ bước ra khỏi bóng mờ thời gian, nhìn thẳng vào hiện tại.
Phục chế ảnh cũ và hành trình truy tìm danh tính người đã khuất
Tấm ảnh chân dung phụ nữ được tìm thấy trong chiếc ví đã trải qua gần 60 năm dưới lòng đất, cũ nát và phai màu, nhưng vẫn đủ để những người có chuyên môn phục chế ảnh cũ giữ lại từng đường nét khuôn mặt. Việc phục hồi bức ảnh không chỉ là thao tác kỹ thuật, mà là bước đầu tiên để trả lại tiếng nói cho người đã khuất: họ từng trẻ trung, từng có người thân, từng mang theo một gương mặt yêu thương bên ngực áo khi ra trận. Từ thông tin bà Hanh cung cấp, cơ quan chức năng tiến hành rà soát, đối chiếu danh sách liệt sĩ hy sinh và được quy tập tại Nghĩa trang liệt sĩ Tam Thái, vốn trước đây thuộc Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam, nay là xã Chiên Đàn, thành phố Đà Nẵng. Kết quả bước đầu cho thấy có liệt sĩ Nguyễn Văn Hậu, sinh năm 1930, quê Nam Sơn, Quế Võ, Hà Bắc, cấp bậc Binh nhất, hy sinh trong chiến đấu tại khu vực Khánh Thượng, Kỳ Nghĩa, Tam Kỳ. Những trùng khớp này biến tấm ảnh từ di vật vô danh thành manh mối nhận diện một con người cụ thể.
Khi một tấm ảnh nối liền chiến tranh và hiện tại
Điều đáng suy ngẫm là sức mạnh của một bức ảnh tưởng chừng bình thường. Từ tấm ảnh đen trắng lịch sử trong chiếc ví, một mộ phần vô danh tại Nghĩa trang Tam Thái bỗng có cơ hội gắn với tên, tuổi, quê quán, ngày hy sinh của một liệt sĩ. Cơ quan chức năng khẩn trương rà soát, đối chiếu toàn bộ hồ sơ, xác minh quan hệ thân nhân, quê quán, quá trình chiến đấu, thời gian và địa điểm hy sinh, đồng thời phối hợp với địa phương nơi liệt sĩ nhập ngũ và gia đình để thu thập thêm tài liệu, nhân chứng. Dù chưa thể chứng minh bằng giám định ADN, việc thân nhân nhận ra người trong ảnh và các thông tin trùng khớp bước đầu đã trở thành nền tảng quan trọng cho tiến trình xác minh. Về mặt cảm xúc, hành trình này nói lên một điều: chiến tranh đã đi qua, nhưng mỗi mộ liệt sĩ vẫn là một câu hỏi chưa hoàn thành; và đôi khi, chính một bức ảnh nhỏ bé là lời đáp.
Giữ ký ức bằng sự kiên trì gọi đúng tên người đã hy sinh
Câu chuyện bà Nguyễn Thị Hanh nhận ra mình trong tấm ảnh chôn cùng liệt sĩ ở Đà Nẵng không chỉ là một sự tình cờ cảm động, mà là lời nhắc về trách nhiệm tập thể đối với ký ức chiến tranh. Trong chiếc ví cũ, bên cạnh bức ảnh và chai dầu, tấm bảng kim loại với dòng chữ "Thà hy sinh tất cả, quyết không làm nô lệ" là tuyên ngôn mà người lính mang theo vào chiến trường. Hơn nửa thế kỷ sau, chính chúng ta phải tiếp tục phần còn lại của tuyên ngôn ấy: không để họ hy sinh trong vô danh. Mỗi nỗ lực phục chế ảnh cũ, mỗi cuộc rà soát danh sách liệt sĩ, mỗi cuộc điện thoại từ một thân nhân đi tìm mộ người thân là bước nhỏ để nối lại những đường dây ký ức bị chiến tranh cắt đứt. Kết thúc của câu chuyện này, dù còn chờ giám định khoa học, đã sớm rõ ràng về mặt nhân văn: không có bức ảnh nào bị lãng quên nếu xã hội còn đủ kiên nhẫn nhận ra người thân trong đó.
