Một tấm ảnh đen trắng 1968 và hành trình trở về từ lòng đất
Tấm ảnh đen trắng 1968 được phát hiện trong một ví nhỏ dưới mộ vô danh tại Nghĩa trang liệt sĩ Tam Thái, Đà Nẵng là một bức chân dung đã phai màu nhưng lại chứa đựng sức mạnh kết nối đặc biệt, khi sau gần 60 năm, nó giúp xác định danh tính người nằm dưới mộ và gợi lại cả một di sản lịch sử gia đình gắn với chiến tranh. Trong chiến dịch 500 ngày tìm kiếm, quy tập và xác định hài cốt liệt sĩ, cựu chiến binh Nguyễn Tiến Đãi liên tục đi – về cùng thân nhân, đối chiếu hồ sơ với các cơ quan quân đội để đưa các anh về quê hương nhanh nhất có thể. Chính trong mạch nỗ lực ấy, tại mộ số 104, hàng 3, nghĩa trang liệt sĩ Tam Thái, một loạt di vật được tìm thấy: tấm thẻ kim loại khắc khẩu hiệu, chai dầu rỗng, ví da và tấm ảnh người phụ nữ trẻ. Từ khoảnh khắc đó, câu chuyện không còn là một ngôi mộ vô danh, mà là hành trình trả lại tên tuổi, ký ức và nhân phẩm cho một con người cụ thể.
Người trong ảnh là ai: từ tấm ví nhỏ đến tên tuổi liệt sĩ
Điểm đặc biệt của câu chuyện này nằm ở chỗ, di vật trong mộ không chỉ là chứng tích chiến tranh mà còn là manh mối trực tiếp dẫn tới một gia đình cụ thể. Thông tin về tấm ảnh và di vật được đăng trên báo chí, mở ra cơ hội để những người thân đang âm thầm đi tìm liệt sĩ kết nối dữ liệu. Bất ngờ, cựu chiến binh Nguyễn Tiến Đãi nhận được thư gửi cho bà Nguyễn Thị Huyền ở Bắc Ninh, kèm thông tin do Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh cung cấp về liệt sĩ Nguyễn Văn Hậu và giấy chứng nhận Tổ quốc ghi công. Dựa trên hồ sơ gia đình, ông Đãi đối chiếu với tài liệu lưu trữ của Sư đoàn 2, Bộ Chỉ huy Quân sự Đà Nẵng và Bắc Ninh, từ đó xác định người nằm dưới mộ là liệt sĩ Nguyễn Văn Hậu, sinh năm 1930, quê Nam Sơn, Quế Võ, Hà Bắc. Câu nói đáng nhớ trong hành trình này là: “Trong 500 ngày chiến dịch, không một ngày ông cho phép mình dừng lại”.
Tấm quà ra chợ ngày xưa và những sợi dây ảnh lịch sử gia đình
Đằng sau tấm ảnh đen trắng 1968 là một câu chuyện đời thường, giản dị tới mức nếu không có chiến tranh, có lẽ chẳng ai nhắc lại. Bà Nguyễn Thị Hạnh, sinh năm 1954, lúc đó mới 14 tuổi, nhớ rất rõ ngày nghe tin chú ruột – ông Nguyễn Văn Hậu – lên đường vào Nam. Trước giờ chia tay, ông đã lập gia đình với bà Nguyễn Thị Duy, có bốn người con, con gái lớn tên Nguyễn Thị Nụ. Hôm ấy, Hạnh và chị Nụ rủ nhau ra chợ chụp một tấm ảnh kỷ niệm để làm quà cho người chú sắp đi chiến trường. Mưa lớn, cô bé Hạnh mặc chiếc áo cánh giản dị, đứng cạnh con gái liệt sĩ tương lai, ghi lại khoảnh khắc tưởng như bình thường mà hóa thành di vật thiêng liêng. Bức ảnh được đưa cho ông Hậu mang theo vào Nam – như bao người lính khác mang ảnh Bác Hồ, ảnh nghệ sĩ hay người thân, coi đó là “sợi dây thiêng nối liền hậu phương với tiền tuyến”.
Từ di sản chiến tranh đến ký ức sống trong từng gia đình
Điều làm câu chuyện tại liệt sĩ Tam Thái trở nên lay động là cách một tấm ảnh cá nhân trở thành chìa khóa mở ra cả một kho di sản chiến tranh và ảnh lịch sử gia đình. Những bức ảnh người thân đã từng giúp người lính vơi nỗi nhớ nhà, giữ vững tinh thần giữa bom đạn dữ dội, thì nhiều chục năm sau lại tiếp tục làm nhiệm vụ mới: dẫn đường cho thân nhân tìm lại người đã khuất. Di vật, hài cốt và tấm ảnh trong mộ, khi được ghép với thông tin gia đình, trở thành dữ liệu vô giá, tạo đầu mối để xác minh từng bước danh tính liệt sĩ. Đó không chỉ là công việc kỹ thuật, mà là hành động trả lại tên cho người đã hy sinh, trả lại nơi yên nghỉ đúng nghĩa “trở về nhà”.
Ý nghĩa của một cuộc đoàn tụ muộn và lời nhắc gửi cho hiện tại
Khi nghe điện thoại báo tin bức ảnh năm xưa được tìm thấy dưới mộ vô danh, bà Nguyễn Thị Hạnh “nghẹn ngào trong hạnh phúc” – cảm xúc ấy không chỉ là niềm vui cá nhân mà còn là sự giải tỏa cho cả một gia đình bao năm chờ đợi. Họ biết chú mình hy sinh ở chiến trường Quảng Nam, nhưng đi tìm mãi chỉ thấy những tấm bia không tên. Giờ đây, mỗi chứng cứ được xác minh là một bước tiến để liệt sĩ Nguyễn Văn Hậu có thể trở về quê nhà, nơi người thân vẫn ngày đêm chờ đợi. Câu chuyện này nhắc chúng ta rằng di sản chiến tranh không nằm ở những con số hay khẩu hiệu trừu tượng, mà nằm trong những tấm ảnh cũ, những chiếc ví sờn, những lá thư ố vàng. Chính các gia đình – bằng ký ức riêng tư – là mảnh ghép quan trọng để lịch sử trở nên đầy đủ và nhân văn hơn. Kết luận sau cùng là: tôn trọng ký ức chiến tranh không chỉ là tưởng niệm tập thể, mà còn là kiên trì đi tìm đến cùng từng con người cụ thể phía sau mỗi tấm ảnh.
