VEFTA mở cửa thị trường, nhưng giá trị lớn hơn là nâng cấp năng lực
Hiệp định VEFTA là thỏa thuận thương mại tự do giữa Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu, gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, nhằm giảm rào cản thương mại và mở rộng hợp tác kinh tế giữa hai bên. Hiệp định được ký kết ngày 18/10, tạo thêm một hướng tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp Việt Nam ngoài các đối tác và nhóm hàng xuất khẩu quen thuộc.
Nông thủy sản, dệt may, da giày và đồ gỗ vẫn có cơ hội tiếp cận người mua tại một khu vực có sức mua và mức sống cao. Nhưng nếu chỉ nhìn VEFTA như chiếc vé bán thêm hàng, doanh nghiệp sẽ bỏ lỡ phần đáng giá hơn: tiếp cận công nghệ, chuẩn sản xuất và mạng lưới cung ứng của các nền kinh tế có thế mạnh công nghiệp. Thương mại hai chiều vốn có tính bổ trợ, khi Việt Nam xuất khẩu hàng tiêu dùng và nhập máy móc, hóa chất, dược phẩm công nghệ cao.
Với người lao động và doanh nghiệp trong nước, lợi ích có thể lan xa hơn một hợp đồng xuất khẩu. Chinh phục được thị trường EFTA có thể củng cố uy tín chất lượng, giúp nhà sản xuất Việt Nam thuyết phục thêm nhà nhập khẩu ở EU, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và Bắc Mỹ.
Cơ khí và điện tử cần rời khỏi vai trò gia công
Đối với xuất khẩu cơ khí và ngành điện tử Việt Nam, dư địa hấp dẫn không nằm ở việc cạnh tranh bằng sản phẩm đại trà hay lắp ráp nguyên chiếc mang thương hiệu nước ngoài. Cơ hội là đưa linh kiện và cụm chi tiết sản xuất trong nước vào chuỗi cung ứng lõi của các tập đoàn công nghệ Bắc và Tây Âu. Đó là bước chuyển từ bán công lao động sang cung cấp năng lực chế tạo có hàm lượng kỹ thuật và giá trị gia tăng cao hơn.
Con đường này không dễ. Đối tác EFTA có yêu cầu nghiêm về dung sai, chất lượng, xuất xứ nguyên liệu và dấu chân carbon; quy tắc xuất xứ cùng tiêu chuẩn kỹ thuật cũng có thể loại doanh nghiệp chưa kiểm soát được quy trình. Thuế quan thuận lợi không thể bù cho chất lượng thiếu ổn định hay hồ sơ truy xuất không đầy đủ. Vì thế, VEFTA nên được xem là phép thử buộc nhà cung ứng nâng chuẩn, thay vì một cam kết tự động tạo ra đơn hàng.
Muốn tiến lên trong chuỗi giá trị công nghiệp, doanh nghiệp phải đầu tư cho nghiên cứu phát triển, kiểm soát chất lượng và chuyển đổi số vận hành; đồng thời xây dựng năng lực đáp ứng tiêu chuẩn môi trường và lao động. Chinh phục EFTA có thể tạo uy tín vượt khỏi thị trường này, nhưng chỉ khi sản phẩm và quy trình thực sự đạt chuẩn.
Đầu tư và hợp tác sản xuất mới biến cơ hội thành năng lực
Cắt giảm thuế chỉ là một phần của bài toán. Doanh nghiệp Việt Nam còn cần thiết bị chính xác, tự động hóa và đội ngũ đủ năng lực vận hành công nghệ. Việc mở rộng tiếp cận máy móc công nghiệp và thiết bị chuyên dụng từ EFTA có thể giúp nhà sản xuất thay dây chuyền cũ, cải thiện năng suất và độ chính xác. Tuy nhiên, mua máy mà thiếu nhân lực, bảo trì và đơn hàng ổn định sẽ không tạo ra bước nhảy bền vững.
Đây là nơi hợp tác sản xuất có ý nghĩa chiến lược: đối tác Thụy Sĩ có thế mạnh công nghệ, kinh nghiệm quốc tế và tiêu chuẩn chất lượng; doanh nghiệp Việt Nam có năng lực sản xuất, hiểu thị trường địa phương và tinh thần khởi nghiệp. Dòng vốn EFTA được mô tả là không nhất thiết lớn về quy mô, nhưng có hàm lượng công nghệ cao. Đầu tư gắn với chuyển giao quy trình, đào tạo và phát triển nhà cung ứng nội địa sẽ có giá trị hơn những dự án chỉ tận dụng chi phí sản xuất.
Việc tiếp theo là doanh nghiệp chủ động đầu tư cho nghiên cứu phát triển, số hóa vận hành và tìm đối tác để cùng thiết kế, kiểm định, sản xuất. Khi vốn, thiết bị và hợp đồng hợp tác đi cùng nhau, VEFTA mới có thể thúc đẩy các dự án tự động hóa và logistics xanh, đồng thời tạo sức ép cạnh tranh tích cực ngay trên sân nhà.
Kết luận: đừng đo thành công bằng lượng hàng bán ra
VEFTA mở rộng cơ hội thương mại, nhưng thước đo đáng kể hơn là liệu doanh nghiệp Việt Nam có làm chủ thêm công đoạn kỹ thuật, tăng tỷ lệ linh kiện nội địa và trở thành nhà cung ứng đáng tin cậy hay không. Cơ khí và điện tử có thể hưởng lợi rõ rệt nếu doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, chuẩn hóa sản xuất và xây dựng quan hệ dài hạn với đối tác EFTA. Nếu chỉ chờ ưu đãi thuế tạo đơn hàng, cơ hội sẽ trôi qua; nếu dùng hiệp định để nâng năng lực và hợp tác sản xuất, thị trường mới có thể trở thành bàn đạp để tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị.
