Không thể chỉ cạnh tranh bằng năng lực sản xuất
Nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu là chuyển từ sản xuất, gia công sang tự nghiên cứu, phát triển công nghệ và tạo ra nhiều giá trị hơn ngay trong nước. Đây không chỉ là tham vọng công nghiệp; đó là điều kiện để Việt Nam giữ được lợi ích lớn hơn khi chuỗi cung ứng quốc tế thay đổi.
Thông điệp ấy nổi bật tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 ở TP. Hồ Chí Minh. Sáng 27/10, phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam - ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu” tập trung vào năng lực cạnh tranh, trí tuệ nhân tạo và hợp tác khu vực. Sáng hôm sau, diễn đàn khai mạc phiên toàn thể cấp cao với sự tham dự của Thủ tướng Lê Minh Hưng cùng hơn 1.500 nhà lãnh đạo, chuyên gia và đại diện doanh nghiệp trong, ngoài nước.
Lý do phải hành động ngay rất rõ: cạnh tranh chiến lược, xung đột kéo dài và chuỗi cung ứng phân mảnh đang làm lung lay những lợi thế cũ. Tiếp tục dựa chủ yếu vào năng lực lắp ráp sẽ khiến Việt Nam dễ bị thay thế khi nhà đầu tư tìm địa điểm mới. Diễn đàn vì thế cần được nhìn như một lời thúc giục chuyển hướng, không chỉ là nơi nhắc lại quyết tâm hội nhập.
“Đầu tư cùng Việt Nam” phải khác với đặt nhà máy tại Việt Nam
Lời kêu gọi của Thủ tướng Lê Minh Hưng hướng tới thay đổi bản chất quan hệ với đối tác quốc tế: không chỉ đặt cơ sở sản xuất tại đây mà cùng nghiên cứu, phát triển công nghệ và tạo lập chuỗi giá trị mới. Trong cuộc đối thoại ngày 28/10 với Stephan Mergenthaler, Giám đốc điều hành Diễn đàn Kinh tế Thế giới, Thủ tướng nhấn mạnh mong muốn đưa Việt Nam thành mắt xích tin cậy trong các chuỗi cung ứng và giá trị.
Đây là lời mời có định hướng, nhưng muốn thuyết phục các tập đoàn thì cần điều kiện tương xứng: môi trường chính sách dễ dự đoán, cơ chế thử nghiệm đủ rõ và khả năng phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học. Chính phủ cho biết các thủ tục hành chính được cắt giảm trong chín tháng đầu năm 2026, giúp tiết kiệm 53% thời gian và 55% chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp. Cải thiện thủ tục là hữu ích, nhưng đích đến phải là những dự án tạo năng lực trong nước, không chỉ tăng số nhà máy.
Vì vậy, “đầu tư cùng Việt Nam” chỉ có ý nghĩa khi hợp tác dẫn tới tri thức, nhân lực và quyền tham gia sâu hơn vào phát triển sản phẩm. Nếu không, lời kêu gọi mới sẽ khoác ngôn ngữ mới lên mô hình cũ.
Nhà cung ứng và R&D quyết định phần giá trị ở lại
Hai hướng đi thiết thực để nâng vị thế là phát triển nhà cung ứng Việt Nam và mở rộng năng lực nghiên cứu. Mạng lưới cung cấp nội địa giúp doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng; song doanh nghiệp nhỏ và vừa còn vướng hạn chế về vốn và khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác. Bởi vậy, không thể chỉ trông chờ đơn hàng tự chảy xuống doanh nghiệp nội địa. Cần hỗ trợ họ nâng tiêu chuẩn, kỹ năng quản trị và năng lực công nghệ.
Ở nhánh R&D, Thủ tướng khuyến khích tập đoàn quốc tế hợp tác với địa phương và doanh nghiệp trong nước xây dựng trung tâm nghiên cứu, tập trung vào AI, bán dẫn và vật liệu mới. Đây là lựa chọn đúng nếu Việt Nam muốn tiến xa hơn khâu gia công, nhưng kết quả cần được đo bằng đội ngũ kỹ sư, công nghệ được làm chủ và doanh nghiệp nội địa có thể tham gia thực chất.
Năng lực con người là mắt xích không thể bỏ qua. Tại phiên thảo luận, yêu cầu phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp để đào tạo theo nhu cầu thực tế của sản xuất, kinh doanh được nêu rõ. Không có nguồn nhân lực phù hợp, cả trung tâm nghiên cứu lẫn mạng lưới cung ứng đều khó phát triển vượt quá vai trò phụ trợ.
Tham vọng trung tâm công nghệ cần được chứng minh bằng kết quả
Việt Nam hướng tới trở thành trung tâm công nghệ số mới nổi, trung tâm năng lượng xanh và nông nghiệp xanh, đồng thời là mắt xích quan trọng trong những chuỗi giá trị mới. Tầm nhìn này hợp lý vì đặt công nghệ và chuyển đổi xanh bên cạnh sản xuất, thay vì xem chúng là những lĩnh vực tách rời. Nhưng mục tiêu lớn chỉ tạo sức hút khi được cụ thể hóa thành năng lực nghiên cứu, nhà cung ứng đủ sức cạnh tranh và dự án hợp tác có kết quả kiểm chứng được.
Phiên thảo luận ngày 27/10 cũng đặt AI và hợp tác khu vực vào trọng tâm, trong bối cảnh Việt Nam và ASEAN cần thích ứng với việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng, đổi mới công nghệ và tăng giá trị tạo ra trong nước. Điều đó đòi hỏi chuẩn bị nhân lực, dữ liệu và thể chế, đồng thời bảo đảm đổi mới công nghệ gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và người lao động.
Kết luận, con đường từ cứ điểm sản xuất đến trung tâm công nghệ không được đo bằng số lời mời gọi hay cam kết đầu tư, mà bằng phần tri thức, năng lực và cơ hội kinh doanh ở lại Việt Nam. Muốn đối tác thật sự đầu tư cùng Việt Nam, chính sách phải mở đường cho R&D, nhà cung ứng nội địa phải được nâng đỡ và hợp tác phải tạo ra kết quả cụ thể. Đó mới là cách tăng sức cạnh tranh bền vững trong chuỗi giá trị toàn cầu.
