Truy xuất hóa chất nông nghiệp: Từ khái niệm kỹ thuật thành “luật chơi” bắt buộc
Truy xuất hóa chất nông nghiệp là hệ thống ghi nhận và theo dõi toàn bộ vòng đời của hóa chất, từ khâu sản xuất, nhập khẩu, lưu thông, sử dụng cho đến xử lý chất thải, nhằm đảm bảo an toàn, trách nhiệm pháp lý và minh bạch trong toàn bộ chuỗi cung ứng nông nghiệp. Tâm điểm của bước chuyển lần này là việc nhà nước dịch chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang quản lý theo vòng đời hóa chất, dựa trên giám sát dữ liệu và mức độ rủi ro, thay vì kiểm tra nặng về hồ sơ và thủ tục rời rạc từng khâu như trước. Cùng lúc, Chính phủ đề xuất sửa đổi 10 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, cắt giảm 40 thủ tục hành chính, đơn giản hóa 12 thủ tục và giảm 40 điều kiện kinh doanh. Nói thẳng: luật đang mở cửa thông thoáng hơn, nhưng đi cùng là yêu cầu truy xuất và hậu kiểm chặt hơn với từng lít hóa chất đi vào đồng ruộng.
Từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Linh hoạt thủ tục, siết chặt giám sát hóa chất
Điểm then chốt của khung pháp lý mới là quản lý hóa chất theo toàn bộ vòng đời, phân loại theo mức độ rủi ro và tăng cường hậu kiểm trên nền tảng số. Luật Hóa chất số 69/2025/QH15 mở rộng phạm vi quản lý từ sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu, vận chuyển, tồn trữ, sử dụng đến xử lý chất thải hóa chất. Đây không phải là “tăng thêm tầng nấc” mà là thay đổi logic quản lý: thay vì chặn từ đầu bằng hàng loạt giấy phép, cơ quan quản lý chuyển nguồn lực sang giám sát dựa trên dữ liệu và rủi ro, tập trung vào doanh nghiệp, hóa chất và công đoạn có nguy cơ cao.
Trong nông nghiệp, việc cắt giảm điều kiện kinh doanh và thủ tục bảo vệ thực vật cho phép nhiều chế phẩm, đặc biệt là thuốc BVTV sinh học, được đưa vào sử dụng nhanh hơn khi dịch hại mới bùng phát, thay vì phải chờ đợi những vòng thẩm định kéo dài. Nhưng sự “thông thoáng” này không đồng nghĩa thả lỏng: khi điều kiện kinh doanh được cắt giảm, việc kiểm soát chất lượng phải được dịch chuyển sang cơ chế hậu kiểm chặt chẽ. Cơ sở dữ liệu chuyên ngành hóa chất – tập hợp dữ liệu về hóa chất, hoạt động hóa chất, nguy cơ trong sản phẩm và thông tin an toàn, an ninh hóa chất – trở thành công cụ trung tâm cho giám sát hóa chất hiện đại.
Truy xuất vòng đời hóa chất: Trách nhiệm mới cho cả nhà sản xuất lẫn nông dân
Dưới góc nhìn của TS. Lê Trung Kiên, thay đổi đột phá là khả năng truy xuất “đường đi” của hóa chất từ nhà sản xuất, nhập khẩu đến người sử dụng cuối cùng. Đối với hóa chất cần kiểm soát đặc biệt, luật yêu cầu kiểm soát mua bán, xác thực dữ liệu tổ chức, cá nhân liên quan và công bố mục đích sử dụng. Nói cách khác, mỗi giao dịch hóa chất đều để lại “dấu chân số”. Với truy xuất hóa chất nông nghiệp, chuỗi cung ứng không còn chỗ cho hàng giả, hàng kém chất lượng ẩn nấp lâu dài.
Quản lý theo vòng đời không chỉ gắn trách nhiệm với doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu mà còn siết trách nhiệm đến các mắt xích sử dụng hóa chất trong thuốc bảo vệ thực vật, thuốc, thực phẩm, mỹ phẩm hay chế phẩm diệt côn trùng dùng trong gia dụng và y tế. Luật phân định hóa chất cấm, hóa chất cần kiểm soát đặc biệt và hóa chất có điều kiện, với mức quản lý tương ứng. Điều này buộc doanh nghiệp không chỉ “có giấy phép” mà còn phải chứng minh năng lực quản lý an toàn, thông tin hóa chất, cơ sở vật chất và khả năng kiểm soát rủi ro xuyên suốt quá trình hoạt động.
Tác động thực tế: Nông dân, an ninh sản xuất nông nghiệp và áp lực minh bạch
Ở cấp ruộng đồng, nông dân là nhóm cảm nhận rõ nhất cả mặt thuận lợi lẫn áp lực của các quy định bảo vệ thực vật mới. Thủ tục đơn giản giúp đưa nhanh các loại thuốc vào sử dụng khi xuất hiện dịch hại mới nổi hoặc dịch hại ngoại lai xâm lấn đột xuất, không còn cảnh chờ đợi hội đồng chuyên môn kéo dài. Công nghệ mới giúp giảm lượng dùng thuốc BVTV từ mức 3–5 kg xuống chỉ còn 1 kg mỗi ha, hoặc ít hơn với một số chế phẩm sinh học. Điều này giảm chi phí vận chuyển, nhất là với người dân vùng sâu, vùng núi phải mang vác thuốc lên nương rẫy.
Nhưng đổi lại, từng hộ sản xuất sẽ phải chuẩn hóa thói quen sử dụng hóa chất: ghi chép nhật ký sản xuất (tốt nhất là điện tử) theo thời gian thực, tuân thủ hợp đồng và yêu cầu truy xuất nguồn gốc tại các chợ đầu mối; các lô hàng không rõ nguồn gốc có thể bị từ chối tiếp nhận. Điều này trực tiếp gắn truy xuất hóa chất nông nghiệp với an ninh sản xuất nông nghiệp: ai sử dụng sai, dùng ngoài khuyến cáo sẽ đối mặt rủi ro pháp lý và thị trường. Một câu nói đáng trích: “Khi tất cả các khâu trong chuỗi đều phải chịu trách nhiệm pháp lý và danh dự, người dân sẽ không dám làm ẩu hoặc sử dụng thuốc sai hướng dẫn”.
Từ khung luật đến thực thi: Bài toán triển khai mà TS. Lê Trung Kiên cảnh báo
Dù khung pháp lý mới tạo nền tảng rõ ràng, việc biến quy định thành thực tế vẫn là thử thách lớn. Từ ngày 1/7/2026, nhiều quy định mới về quản lý hóa chất chính thức được áp dụng, đánh dấu bước chuyển phương thức quản lý của cơ quan quản lý. TS. Lê Trung Kiên nhấn mạnh, trong thời gian tới cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp, trong đó trọng tâm là hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, phân định rành mạch trách nhiệm giữa các bộ ngành theo từng nhóm hóa chất, tăng cường giám sát hóa chất dựa trên dữ liệu và rủi ro, và đào tạo năng lực cho lực lượng thanh tra cũng như doanh nghiệp.
Ở phía nông nghiệp, định hướng phát triển và sử dụng thuốc BVTV sinh học với mục tiêu đạt 30% thuốc đăng ký là sinh học và 20% lượng thuốc sử dụng trên thực tế là thuốc sinh học không thể tách rời hệ thống truy xuất và giám sát hóa chất. Các chuỗi liên kết nông sản an toàn, xanh và có trách nhiệm, cùng bản đồ rủi ro dịch hại cho từng vùng trồng, sẽ giúp an ninh sản xuất nông nghiệp bớt phụ thuộc vào phản ứng chữa cháy, chuyển sang quản lý chủ động. Cán cân mới rất rõ: nhà nước nới thủ tục nhưng tăng hậu kiểm; doanh nghiệp và nông dân được linh hoạt hơn, nhưng phải sống trong một hệ thống minh bạch, nơi mỗi quyết định sử dụng hóa chất đều để lại dấu vết và trách nhiệm.
