Từ liên kết hạ tầng đến kiến tạo không gian phát triển chung
TPHCM hợp tác vùng với Đông Nam bộ và Đồng bằng sông Cửu Long là chiến lược liên kết nhiều địa phương nhằm biến các dự án hạ tầng, thương mại, logistics và khoa học công nghệ thành một không gian phát triển thống nhất, nơi chuỗi sản xuất khu vực được nối liền từ vùng nguyên liệu đến thị trường, thay vì mỗi tỉnh, thành phát triển rời rạc theo địa giới hành chính.
Ngày 18/9 tại TPHCM, UBND TPHCM cùng TP Đồng Nai, TP Cần Thơ và các tỉnh Tây Ninh, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Cà Mau tổ chức hội nghị tổng kết hợp tác phát triển kinh tế xã hội giai đoạn 2023-2025 và ký kết thỏa thuận hợp tác 2026-2030, với hơn 300 đại biểu tham dự. Đây không chỉ là một hội nghị báo cáo thành tích, mà là thời điểm xác lập một “bước ngoặt” từ phương thức liên kết theo địa giới hành chính sang cùng kiến tạo một không gian phát triển thống nhất.
Nhìn thẳng vào thực tế, giai đoạn 2023-2025 mới chỉ tạo được nền tảng kết nối hạ tầng, thương mại và một số chương trình hợp tác cụ thể. Bước sang giai đoạn 2026-2030, nếu tiếp tục “mỗi nơi một chương trình”, vùng phía Nam sẽ khó hình thành sức mạnh đủ lớn để cạnh tranh. Chuyển hướng sang kiến tạo không gian phát triển chung không phải khẩu hiệu; đó là yêu cầu sống còn để phát triển kinh tế xã hội vùng phía Nam trong một bối cảnh cạnh tranh gay gắt và dư địa tăng trưởng nội vùng đang dần thu hẹp.
Liên kết Đông Nam bộ – ĐBSCL: nền tảng hạ tầng đã đủ để bước lên nấc mới?
Trong ba năm 2023-2025, liên kết Đông Nam bộ và ĐBSCL đã chuyển từ giao lưu hình thức sang nhiều dự án cụ thể: Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc TPHCM – Mộc Bài, các công trình kết nối sân bay Long Thành, cảng biển và logistics. Hướng về ĐBSCL, các địa phương cùng nghiên cứu đường sắt TPHCM – Cần Thơ, đường bộ ven biển và giao thông thủy, tạo trục đưa nông sản, thủy sản vào trung tâm chế biến và xuất khẩu.
Trong thương mại số, 113 đơn vị với 279 sản phẩm – trong đó 135 sản phẩm OCOP – đã được đưa lên sàn thương mại điện tử. Chuỗi liên kết tại Vĩnh Long duy trì cung cấp khoảng 4 tấn cá điêu hồng mỗi tuần cho TPHCM. Trên thị trường lao động, các phiên giao dịch việc làm vùng đã giới thiệu việc làm cho 7.160 lao động. Đây là những con số cho thấy TPHCM hợp tác vùng không dừng ở hội nghị, mà đã chạm đến sản phẩm cụ thể và đời sống người lao động.
Tuy vậy, các bên cùng thừa nhận liên kết vùng vẫn thiếu các dự án quy mô lớn tạo chuỗi giá trị bền vững; hạ tầng giao thông và logistics ĐBSCL còn thiếu đồng bộ, một số công trình vướng nguồn vật liệu. Nói cách khác, nền móng hạ tầng đã có nhưng “ngôi nhà” chuỗi sản xuất khu vực vẫn chưa hình thành. Nếu không chuyển nhanh sang tư duy hành lang kinh tế và chuỗi giá trị, những tuyến đường mới chỉ giúp giảm ùn tắc chứ chưa tạo được đột phá về phát triển kinh tế xã hội.
Từ phối hợp theo ngành đến chuỗi giá trị liên vùng: vì sao phải đổi cách chơi?
Điểm thay đổi quan trọng nhất trong giai đoạn 2026-2030 là chuyển từ phối hợp từng lĩnh vực sang kiến tạo không gian phát triển chung, hình thành các hành lang kinh tế và chuỗi giá trị liên vùng. Phó Chủ tịch UBND TPHCM Bùi Minh Thạnh nhấn mạnh đây là bước chuyển từ “cùng phối hợp” sang “cùng kiến tạo”, từ liên kết địa phương sang liên kết không gian phát triển, từ kết nối hạ tầng sang hành lang kinh tế và từ hợp tác ngành sang chuỗi giá trị.
Cốt lõi của cách tiếp cận mới là điều phối theo không gian, liên kết theo chuỗi giá trị. ĐBSCL được định vị là vùng nguyên liệu nông nghiệp, thủy sản; Đông Nam bộ là trung tâm công nghiệp, cảng biển, logistics; TPHCM đóng vai trò thị trường, tài chính, khoa học – công nghệ và dịch vụ. Đối với nông sản, định hướng là hình thành chuỗi liên kết xuyên suốt từ giống, sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng đến chế biến, xây dựng thương hiệu, logistics và xuất khẩu, qua đó giảm chi phí trung gian và tăng giá trị gia tăng.
Hội nghị đã xác định trước mắt tập trung vào ba nhóm chuỗi giá trị liên vùng đột phá: công nghiệp công nghệ cao gắn với cảng biển, hàng không và hạ tầng logistics; nông nghiệp, thủy sản gắn với chế biến sâu, chuỗi lạnh, xây dựng thương hiệu và xuất khẩu; năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu. Nếu triển khai nghiêm túc, đây sẽ là khung khổ để chuỗi sản xuất khu vực hoạt động như một hệ sinh thái thống nhất, thay vì những đoạn rời rạc dễ đứt gãy trước biến động thị trường.
Hội nghị kết nối đầu tư: phép thử cho tính thực chất của liên kết vùng
Hơn 300 đại biểu từ chính quyền và các tổ chức kinh tế liên vùng đã tham dự hội nghị tổng kết và ký kết thỏa thuận mới. Điểm đáng chú ý là phần kết nối đầu tư được tổ chức như một diễn đàn trao đổi đa chiều giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng, các tập đoàn hạ tầng lớn và doanh nghiệp FDI. Đây là bước tiến quan trọng: liên kết vùng chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp – người trực tiếp vận hành chuỗi sản xuất – được ngồi cùng bàn với chính quyền để thiết kế không gian phát triển.
Hoạt động kết nối trực tiếp B2G (Chính quyền – Doanh nghiệp) và B2B (Doanh nghiệp – Doanh nghiệp) tại không gian trưng bày của TPHCM và 7 tỉnh, thành liên kết đã cho phép nhà đầu tư tiếp cận hồ sơ quy hoạch, danh mục dự án và trao đổi phương án tháo gỡ khó khăn ngay tại sự kiện. Nói cách khác, hội nghị kết nối đầu tư và hợp tác phát triển lần này là phép thử về tính thực chất của TPHCM hợp tác vùng: hoặc tạo ra quyết định, dự án cụ thể, hoặc vẫn chỉ dừng ở các cam kết chung chung.
Điểm tích cực là các địa phương đã cùng thống nhất quan điểm: mỗi cam kết phải đi kèm một hành động, mỗi hành động phải có một kết quả và mỗi kết quả phải tạo thêm giá trị cho người dân, doanh nghiệp và toàn vùng. Đây là tiêu chuẩn tối thiểu nếu vùng phía Nam muốn hình thành hệ sinh thái đầu tư quy mô lớn và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.
Không gian phát triển chung chỉ có ý nghĩa khi người dân hưởng lợi
Ưu tiên hàng đầu của giai đoạn mới là kết nối đồng bộ đường bộ, đường thủy và logistics để rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí, giúp hàng hóa toàn vùng tiếp cận nhanh hơn TPHCM và thị trường quốc tế. Nếu làm được, nông dân ĐBSCL không còn nặng gánh chi phí logistics, doanh nghiệp công nghiệp Đông Nam bộ tiếp cận nguyên liệu thuận lợi hơn, còn TPHCM củng cố vị thế trung tâm thương mại – dịch vụ của vùng.
Theo Giám đốc Sở Xây dựng Đồng Nai, TPHCM – Đồng Nai cần chuyển từ “phối hợp triển khai từng dự án” sang “cùng hoạch định một hệ thống kết nối thống nhất cho cả vùng”, trong đó giao thông không chỉ giải quyết ùn tắc mà còn phải góp phần hình thành không gian kinh tế – đô thị liên kết, gắn kết sân bay Long Thành với TPHCM, cảng biển và các trung tâm logistics, kèm theo phát triển đường sắt, metro liên vùng.
Tuy nhiên, để kiến tạo không gian phát triển chung không biến thành khẩu hiệu mới, các địa phương phải chấp nhận chia sẻ lợi thế, chia sẻ nguồn lực và cả “ánh hào quang” tăng trưởng. Chuỗi sản xuất khu vực chỉ bền vững khi nông dân, công nhân, doanh nghiệp nhỏ được hưởng lợi thực sự từ liên kết Đông Nam bộ – ĐBSCL. Nếu những lợi ích đó không rõ ràng, bất kỳ chiến lược phát triển kinh tế xã hội nào, dù được gọi bằng những khái niệm mới mẻ, cũng sẽ khó đi vào đời sống.
