Cây trầm tổ Hương Khê: Di sản cho tương lai rừng Việt

Từ cây trầm tổ đến danh hiệu Cây Di sản Việt Nam

Cây trầm hương hơn 500 năm tuổi, nằm trong khuôn viên Đền Cây Chay – Rôộc Cồn ở xã Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh, vừa được công nhận là Cây Di sản Việt Nam; sự kiện này biến một cây cổ thụ gắn với lịch sử cách mạng và tín ngưỡng địa phương thành biểu tượng quốc gia về bảo tồn cây trầm hương di sản, đa dạng sinh học và ký ức cộng đồng liên thế hệ.

Điểm đáng nói là danh hiệu này đến từ một nỗ lực chủ động của chính quyền và cộng đồng địa phương, chứ không phải quyết định áp xuống từ bên ngoài. Ngày 25/8, UBND xã Hương Khê phối hợp với Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam tổ chức lễ công bố quyết định và đón bằng công nhận Cây Di sản Việt Nam đối với cây trầm hương hơn 500 năm tuổi tại Khu di tích Đền Cây Chay - Rôộc Cồn. Người dân từ lâu đã gọi đây là “cây trầm tổ”, bảo vệ như báu vật và coi cây như một phần đời sống tinh thần. Việc cây được ghi tên chính thức vào danh sách di sản Việt Nam cho thấy cộng đồng đã kịp thời biến tình yêu tự phát thành cam kết bảo tồn có khung pháp lý.

Nhân chứng sống của Xô viết Nghệ Tĩnh và ký ức cộng đồng

Cây trầm tổ không chỉ là một cá thể thực vật quý mà còn là nhân chứng sống của một giai đoạn lịch sử dữ dội. Cây nằm trong Khu di tích lịch sử cách mạng Rôộc Cồn, nơi gắn với phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh giai đoạn 1930-1931, từng là địa điểm hoạt động bí mật của Đảng bộ huyện Hương Khê, cất giấu tài liệu, in ấn truyền đơn và tổ chức các cuộc họp quan trọng. Ngày 20/4/1931, tại Rôộc Cồn đã diễn ra cuộc biểu tình lớn với hàng nghìn quần chúng tham gia, trở thành một dấu mốc tiêu biểu của phong trào cách mạng tại địa phương.

Không có nhiều di sản Việt Nam hội tụ cùng lúc hai lớp nghĩa: vừa là cây trầm hương di sản mang giá trị sinh học, vừa là cột mốc ký ức cách mạng. Chính trong bóng tán cây trầm tổ, các thế hệ đã tụ họp, thắp hương, tưởng niệm, kể lại cho con cháu về hành trình Đền Cây Chay - Rôộc Cồn. Cây gắn bó với đời sống tinh thần, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng, khiến mỗi thay đổi xảy đến với cây đều tác động trực tiếp đến bản sắc địa phương. Việc công nhận trầm hương 500 năm tuổi là di sản không chỉ bảo vệ một thân cây, mà bảo vệ cả một không gian ký ức.

Bảo tồn cây cổ thụ: từ khung thép gai đến chiến lược nguồn gen

Câu chuyện bảo tồn cây cổ thụ ở Hương Khê cho thấy sức mạnh của bảo vệ từ gốc – theo đúng cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Trong nhiều năm, người dân đã dựng khung sắt, thép gai bao quanh để bảo vệ cây trầm hương như báu vật, tránh kẻ xấu xâm hại. Việc công nhận cây trầm hương di sản chỉ là bước tiếp theo trong một quá trình bảo vệ đã có nền tảng xã hội rất rõ: cây sinh trưởng tự nhiên, tồn tại qua nhiều thế hệ và luôn được gìn giữ, trông coi.

Quan trọng hơn, cây trầm hương cổ thụ được đánh giá là nguồn gen thực vật quý, có ý nghĩa trong bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn gen cây trầm hương. Từ nguồn giống của cây trầm cổ thụ, địa phương đã trồng và nhân rộng hơn 200 cây gió bầu trong khuôn viên Đền Cây Chay. Đây là cách bảo tồn khôn ngoan: không khóa di sản trong vòng rào thép gai, mà nhân rộng đời sống của nó ra cảnh quan rừng và hệ sinh thái xung quanh. Nhìn từ Hương Khê, bảo tồn cây cổ thụ không nên dừng ở việc “giữ nguyên trạng”, mà phải chủ động chuyển hóa nguồn gen và giá trị văn hóa thành mạng lưới cây mới.

Cam kết bảo vệ di sản thiên nhiên gắn với phát triển địa phương

Danh hiệu di sản Việt Nam sẽ chỉ bền nếu đi kèm một kế hoạch chăm sóc có trách nhiệm. Lãnh đạo xã Hương Khê cho biết thời gian tới, địa phương sẽ duy trì khu vực bảo vệ quanh gốc cây, thường xuyên theo dõi tình trạng sinh trưởng, chăm sóc, phòng ngừa sâu bệnh và hạn chế những tác động có thể ảnh hưởng đến bộ rễ, thân, tán cây. Đây không phải những biện pháp kỹ thuật đơn thuần; đó là cam kết lâu dài rằng cây trầm tổ phải tiếp tục sống khỏe để giữ vai trò biểu tượng bảo tồn.

Đáng chú ý, địa phương cũng nghiên cứu nhân giống từ hạt của cây trầm hương cổ thụ, sưu tầm và lưu giữ tư liệu, hình ảnh, những câu chuyện gắn với cây và Đền Cây Chay nhằm từng bước gắn công tác bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa, lịch sử và trải nghiệm sinh thái. Nếu làm tốt, cây trầm hương di sản sẽ không biến thành điểm check-in đơn lẻ, mà trở thành cửa ngõ để du khách hiểu sâu hơn về trầm hương 500 năm, rừng Hương Khê và phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh. Nói cách khác, đây là cơ hội để chứng minh rằng bảo tồn di sản thiên nhiên hoàn toàn có thể song hành với phát triển cộng đồng chứ không phải sự đánh đổi.

Từ một cây trầm hương di sản đến bài học bảo tồn rừng

Cây trầm tổ ở Đền Cây Chay - Rôộc Cồn là lời nhắc rằng bảo tồn rừng bắt đầu từ những cá thể cụ thể, gắn với câu chuyện cụ thể. Việc công nhận Cây Di sản Việt Nam góp phần tôn vinh giá trị sinh thái, đa dạng sinh học, đồng thời khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử của cây. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở danh hiệu, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội lớn hơn: dùng cây như một điểm tựa để thay đổi cách nghĩ về rừng, về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.

Thực tế, câu chuyện cây trầm hương di sản cho thấy ba điều rõ ràng. Thứ nhất, di sản thiên nhiên chỉ sống được khi cộng đồng coi đó là báu vật và tham gia bảo vệ từ sớm. Thứ hai, bảo tồn cây cổ thụ phải gắn với bảo tồn nguồn gen, thay vì chỉ chụp ảnh, dựng bia rồi để cây tự chống chọi. Thứ ba, trầm hương 500 năm tuổi có thể trở thành trung tâm của một sản phẩm du lịch văn hóa – lịch sử – sinh thái, nếu câu chuyện về nó được kể mạch lạc. Khi những bài học này được áp dụng rộng hơn, mỗi cánh rừng sẽ có cơ hội tìm ra “cây trầm tổ” của riêng mình – không chỉ để ngắm, mà để xây dựng tương lai chung giữa người và rừng.