Dược liệu bản địa Việt Nam: từ nguồn tri thức dân gian đến chiến lược kinh tế xanh
Dược liệu bản địa Việt Nam là các loài cây thuốc gắn với hệ sinh thái rừng và tri thức dân gian của cộng đồng địa phương, đang được tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa, chế biến sâu và gắn với sản phẩm OCOP để tạo chuỗi giá trị kinh tế xanh cho nông thôn miền núi. Điều đáng nói là xu hướng này không trung lập: nó phản ánh lựa chọn phát triển ưu tiên bảo vệ rừng và sinh kế hơn là tăng trưởng nóng. Lai Châu và Thái Nguyên cho thấy khi chính quyền, hợp tác xã và doanh nghiệp cùng nhìn cây thuốc như tài sản kinh tế dài hạn, dược liệu không còn là sản vật bán thô mà trở thành ngành hàng. Đây là bước chuyển từ nông nghiệp lâm thôn kiểu khai thác sang mô hình kinh tế rừng hiện đại, nơi giá trị sinh thái và giá trị thị trường phải cùng tồn tại.
Lai Châu: khai thác rừng bền vững bằng cây thuốc dưới tán rừng
Lai Châu sở hữu hệ sinh thái rừng mà gần 96% diện tích là rừng tự nhiên, tạo điều kiện lý tưởng cho dược liệu sinh trưởng. Thay vì tiếp tục tư duy khai thác gỗ, tỉnh lựa chọn cây thuốc như trục phát triển chính trong chiến lược tăng trưởng xanh, với quan điểm “không đánh đổi rừng lấy tăng trưởng mà khai thác bền vững những giá trị hệ sinh thái rừng mang lại”. Số liệu cho thấy khoảng 23.070ha đã được quy hoạch trồng dược liệu với sâm Lai Châu, bảy lá một hoa, đảng sâm, đương quy, quế, thảo quả, sa nhân…. Quyết định này mang tính chính trị rõ rệt: rừng được nhìn như hạ tầng sinh kế, nơi cây dược liệu chỉ phát triển tốt khi độ che phủ và nguồn nước được duy trì, buộc sản xuất phải gắn chặt với bảo vệ rừng.
Quan trọng hơn, mô hình này trực tiếp tác động tới đời sống người dân. Theo lãnh đạo tỉnh, phát triển cây dược liệu dưới tán rừng “không chỉ nhằm khai thác hiệu quả hơn tài nguyên mà còn tạo sinh kế lâu dài cho người dân, gắn giữ rừng với tăng thu nhập”. Khi bà con được hưởng lợi từ thảo quả, sa nhân, quế, họ có động lực giữ rừng thay vì mở nương, đốt cây. Về mặt kinh tế, tỉnh thúc đẩy liên kết doanh nghiệp – hợp tác xã – hộ dân, doanh nghiệp cung cấp giống, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm, chính quyền tháo gỡ pháp lý. Về mặt chiến lược, Lai Châu đặt mục tiêu đến năm 2030 mở rộng diện tích sâm Lai Châu lên khoảng 3.000ha và đầu tư chế biến sâu, xây dựng thương hiệu. Đó là cách biến tài nguyên rừng thành chuỗi giá trị nông sản xuất khẩu tiềm năng, nhưng trên nền quản lý bền vững.
Thái Nguyên: HTX Tiên Phong đưa cây thuốc Tày vào sản phẩm OCOP
Nếu Lai Châu là thí dụ về khai thác rừng bền vững, thì Yên Trạch (Thái Nguyên) lại cho thấy cách một hợp tác xã nhỏ biến cây thuốc nam thành sản phẩm OCOP tinh dầu và trà thảo dược. Năm 2022, Nguyễn Quốc Hoàng quay về quê, tiếp nhận và phát triển HTX Nông nghiệp Tiên Phong, lựa chọn dược liệu bản địa làm hướng đi chính thay vì cây ngắn ngày rủi ro cao. Từ 2ha dược liệu trên đất gia đình, anh vận động thêm thành viên, mở rộng vùng liên kết lên khoảng 7ha với khôi nhung, địa liền, an xoa, ba kích, mướp đắng rừng…. Quan điểm của chính quyền xã khá rõ: muốn nâng giá trị cây thuốc phải tổ chức sản xuất theo vùng nguyên liệu ổn định, gắn với chế biến và tiêu thụ. Đây là cách bảo tồn tri thức cây thuốc của đồng bào Tày bằng ngôn ngữ thị trường, thay vì chỉ giữ trong lời kể.
Điểm khác biệt của HTX Tiên Phong là từ đầu đã từ chối con đường bán nguyên liệu thô. Hoàng đầu tư nhà xưởng, máy sấy, máy nghiền, máy đóng trà túi lọc, máy nấu cao để chế biến sâu nguồn dược liệu. Anh còn học Trung cấp Y học cổ truyền, kết hợp kiến thức bài bản với kinh nghiệm thực tế để phát triển khoảng 15 dòng sản phẩm. Trà mướp đắng rừng – được sơ chế, làm sạch, sấy khô rồi đóng gói – đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao, cho phép HTX bước vào thị trường như một thương hiệu dược liệu bản địa chứ không chỉ là cơ sở sản xuất nhỏ lẻ. Theo chính quyền xã, nếu HTX tiếp tục nâng chất lượng và mở rộng thị trường, cây dược liệu có thể trở thành một trong những sản phẩm giúp người dân tăng thu nhập bền vững.
Từ sinh kế đến chuỗi giá trị: khi nông dân là chủ rừng và chủ thương hiệu
Điểm chung giữa Lai Châu và Thái Nguyên là sự dịch chuyển vai trò của nông dân: từ người khai thác rừng sang người đồng sở hữu chuỗi giá trị dược liệu. Ở Lai Châu, doanh nghiệp liên kết với hơn 10 hộ tại bản Nà Tăm để trồng sâm Lai Châu, hoàng tinh, tam thất, thất diệp nhất chi hoa, mạch môn, hướng tới đưa toàn bộ 32 hộ vào chuỗi sản xuất gắn với du lịch. Ở Yên Trạch, người dân tham gia vùng dược liệu, làm việc thường xuyên trong khâu chế biến, cuộc sống ổn định hơn, thu nhập đều hơn. Cả hai nơi đều cho thấy một sự thật: khi người dân có lợi ích rõ ràng từ rừng và cây thuốc, họ trở thành lực lượng bảo vệ tài nguyên tự nhiên hiệu quả nhất, thay vì đối tượng cần giám sát.
Chính quyền xã Yên Trạch định hướng giai đoạn 2026–2030 sẽ phát triển sản xuất gắn với khoa học công nghệ, truy xuất nguồn gốc và xây dựng chuỗi giá trị, qua đó nâng giá trị nông sản và tạo sinh kế bền vững. Lai Châu cũng đang hoàn thiện quy hoạch vùng nguyên liệu, thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu và xây dựng thương hiệu dược liệu. Những kế hoạch này đặt ra yêu cầu cao hơn: kiểm soát chất lượng, tiêu chuẩn hóa quy trình, giữ nguyên bản sắc dược liệu bản địa Việt Nam trong bối cảnh thị trường cạnh tranh. Nếu thành công, các mô hình khai thác rừng bền vững và dược liệu bản địa sẽ không chỉ là câu chuyện sinh kế, mà trở thành nền tảng để hình thành chuỗi giá trị nông sản xuất khẩu dựa trên tài nguyên rừng – một hướng đi hợp lý cho kinh tế miền núi.
Kết luận: kinh tế rừng thế hệ mới phải bắt đầu từ cây thuốc bản địa
Nhìn từ Lai Châu và Thái Nguyên, dễ thấy mô hình dựa trên dược liệu bản địa chỉ có ý nghĩa khi đặt trong tiêu chí khai thác rừng bền vững. Cây thuốc dưới tán rừng buộc người sản xuất phải chăm lo cho độ che phủ, nguồn nước, môi trường sinh thái, vì sức khỏe của cây gắn trực tiếp với túi tiền của họ. Đồng thời, chế biến sâu và sản phẩm OCOP biến tri thức dân gian thành giá trị thị trường, giúp người trẻ như Nguyễn Quốc Hoàng quay về quê, đầu tư bài bản và nhìn nông nghiệp lâm thôn như một ngành kinh doanh tương lai. Con đường phía trước không ít thách thức – từ pháp lý, vốn đến tiêu chuẩn xuất khẩu – nhưng thông điệp đã rõ: nếu muốn rừng là tài sản dài hạn, kinh tế rừng thế hệ mới nên bắt đầu từ dược liệu bản địa, nơi lợi ích của người dân và hệ sinh thái có cơ hội gặp nhau.
