Di sản nghệ sĩ Việt Nam: không chỉ là kỷ vật, mà là ký ức sống
Di sản nghệ sĩ Việt Nam là tổng hòa của tác phẩm, câu chuyện đời sống và bối cảnh lịch sử mà các danh họa Việt Nam đã trải qua, được lưu giữ trong bảo tàng Việt Nam, triển lãm và ký ức công chúng, để từ đó định hình cách các thế hệ sau hiểu về nghệ thuật và về chính mình. Nếu coi hội họa, điêu khắc chỉ là những vật trưng bày im lặng, chúng ta đã bỏ lỡ phần quan trọng nhất: vai trò của chúng trong cuộc đối thoại giữa quá khứ và người xem hôm nay. Bởi vậy, triển lãm mỹ thuật cổ điển hay các trưng bày chuyên đề không đơn thuần là “trưng ra cho đẹp”, mà là cách chúng ta quyết định điều gì xứng đáng được kể lại. Câu chuyện của nhà điêu khắc Nguyễn Quốc Hùng và họa sĩ Lê Bá Đảng cho thấy di sản ấy đang được bảo tồn nhưng cũng đòi hỏi trách nhiệm liên tục từ bảo tàng và công chúng.
“Em bé đưa cơm cho mẹ đi cày”: tác phẩm trẻ mãi và nghệ sĩ đã già
Bức tượng “Đưa cơm ra đồng”, thường được gọi thân thuộc là “Em bé đưa cơm cho mẹ đi cày”, là một minh chứng xúc động cho cách bảo tàng Việt Nam nuôi dưỡng ký ức tập thể. Tác phẩm được nhà điêu khắc Nguyễn Quốc Hùng sáng tác năm 1979 khi ông còn là học sinh lớp 10, lấy cảm hứng từ ca khúc “Đưa cơm cho mẹ đi cày”. Ngay năm đó, tác phẩm đã được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam sưu tầm, trở thành một phần của bộ sưu tập quốc gia. Gần nửa thế kỷ trôi qua, người nghệ sĩ thú nhận: “Mình đã già đi, còn tác phẩm thì vẫn trẻ mãi”. Câu nói này không chỉ là xúc động cá nhân; nó cho thấy sức sống bền bỉ của hình tượng đứa trẻ xách giỏ cơm giữa thời kỳ gian khó, nhắc chúng ta rằng di sản nghệ sĩ Việt Nam có thể nhỏ bé về kích thước nhưng lớn lao về chiều sâu cảm xúc.
Khi “Đưa cơm ra đồng” xuất hiện trong triển lãm “Ký ức những năm tháng không quên” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, cùng hơn 50 tác phẩm thuộc nhiều chất liệu như sơn dầu, sơn mài, lụa, bột màu, chì, đồ họa, điêu khắc, nó không còn là một hiện vật đơn lẻ. Đó là mảnh ghép trong bức tranh rộng lớn về một thời kỳ lao động, kiến thiết đất nước từ thập niên 1950–1980. Điều đáng nói là chính cộng đồng sáng tạo đương đại vẫn nhìn thấy giá trị ấy: họa sĩ Lê Đình Nguyên từng hài hước nói rằng nếu có cơ hội sở hữu tác phẩm, ông sẵn sàng trả mức giá gấp 100 lần số tiền bảo tàng đã bỏ ra để mua lại. Đằng sau câu nói vui là sự thừa nhận: một tượng nhỏ có thể trở thành biểu tượng cho ký ức chung, và bảo tàng là nơi đảm bảo ký ức đó không bị thất lạc.
Triển lãm “Lê Bá Đảng – Khát vọng hòa bình”: quê hương gặp lại danh họa nơi đất khách
Nếu Nguyễn Quốc Hùng gắn bó với ký ức lao động nông thôn, thì hành trình của họa sĩ Lê Bá Đảng cho thấy một dạng di sản nghệ sĩ Việt Nam khác: đối thoại với thế giới mà vẫn neo chặt vào cội nguồn. Triển lãm mỹ thuật “Lê Bá Đảng – Khát vọng hòa bình”, với hơn 120 tác phẩm, hiện vật trải dài qua 7 thập kỷ sáng tạo, vừa được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị. Hơn 10 năm sau ngày ông qua đời tại Paris, những tác phẩm từng đi khắp các châu lục nay trở lại mảnh đất Bích La Đông – Triệu Phong, nơi ông sinh ra. Từ “Phong cảnh bất khuất” với vệt đỏ được diễn giải là đường mòn Hồ Chí Minh, đến những tạo hình từ xác máy bay B-52, nghệ thuật của ông không tách khỏi chiến tranh, lịch sử và khát vọng hòa bình.
Điều làm nên sức nặng của triển lãm không chỉ là số lượng tác phẩm, mà là cách chúng biến chứng tích chiến tranh thành ngôn ngữ thẩm mỹ. Những mảnh kim loại từ xác máy bay B-52, thay vì dừng lại như dấu tích hủy diệt, được ông biến thành cánh chim hòa bình hay bình hoa, tạo nên “nốt lặng” để người xem suy ngẫm. Các chủ đề “Nạn chiến tranh” từng vượt khỏi xưởng vẽ, xuất hiện trong nhiều sự kiện tại châu Âu, gắn với hoạt động phản chiến và gây quỹ ủng hộ Việt Nam. Theo lời người cháu Lê Hồng Phương, gia đình đang tiếp tục bảo tồn, nghiên cứu và số hóa tư liệu để nhiều người có thể tiếp cận di sản của ông. Đó là cách một danh họa Việt Nam, sống giữa phồn hoa xứ người, vẫn mang quê hương đi cùng mình và để lại một kho tàng cho bảo tàng Việt Nam hôm nay.
Bảo tàng như người gác cổng ký ức: ai là khán giả của những di sản này?
Cả hai câu chuyện – tượng “Đưa cơm ra đồng” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và triển lãm “Khát vọng hòa bình” tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị – đều cho thấy một điều: bảo tàng không chỉ cất giữ hiện vật, mà còn định hình cách chúng ta đọc lại lịch sử nghệ thuật. Khi bảo tàng chọn hơn 50 tác phẩm mỹ thuật hiện đại để đưa công chúng trở lại đời sống lao động và kiến thiết đất nước, họ giúp “những thế hệ chưa từng sống trong năm tháng ấy vẫn có thể hình dung về một đất nước với con người đã lao động, học tập, cống hiến và hy vọng ra sao”. Còn gia đình Lê Bá Đảng hiến tặng 29 tác phẩm cho Bảo tàng tỉnh Quảng Trị để tác phẩm của ông gần hơn với công chúng, cho thấy di sản nghệ sĩ Việt Nam không kết thúc khi nghệ sĩ qua đời mà tiếp tục sống nhờ những lựa chọn lưu giữ.
Song, câu hỏi quan trọng hơn là: chúng ta – với tư cách người xem – có thực sự bước vào đối thoại với các danh họa Việt Nam, hay chỉ lướt qua như khách vãng lai? Di sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được sống lại trong trải nghiệm của người xem hôm nay: những em nhỏ lần đầu nghe câu chuyện “Em bé đưa cơm cho mẹ đi cày”, những bạn trẻ đứng trước mảnh B-52 hóa thành cánh chim mà nghĩ đến hòa bình. Bảo tàng là người gác cổng, nhưng chìa khóa vẫn nằm ở thái độ của công chúng. Nếu chúng ta xem các triển lãm mỹ thuật cổ điển, các trưng bày chuyên đề như một phần đời sống thường nhật, thay vì hoạt động “một lần cho biết”, thì những tác phẩm này sẽ không chỉ trẻ mãi trong trí nhớ nghệ sĩ, mà còn trẻ mãi trong trí nhớ xã hội.
Kết luận: giữ di sản là giữ khả năng đặt câu hỏi về chính mình
Di sản nghệ sĩ Việt Nam, từ những bức tượng nhỏ đến các dự án quy mô quốc tế, không phải là kho hiện vật bất động mà là một hệ thống câu hỏi: về chiến tranh và hòa bình, về lao động và hy vọng, về cách ta muốn được nhìn nhận trong mắt tương lai. Nguyễn Quốc Hùng xúc động khi thấy tác phẩm đầu tay của mình được bảo quản tốt và trưng bày trang trọng; Lê Bá Đảng, thông qua hàng chục năm sáng tác về quê hương, chứng minh rằng danh họa Việt Nam có thể đối thoại bình đẳng với thế giới mà không phải từ bỏ bản sắc. Nếu bảo tàng là nơi giữ chìa khóa, thì trách nhiệm của xã hội là tiếp tục mở cánh cửa ấy cho nhiều người hơn. Giữ di sản, rốt cuộc, là giữ khả năng đặt những câu hỏi khó về lịch sử và về chính chúng ta – và dám nghe câu trả lời từ những tác phẩm tưởng như đã im lặng.
