Từ lợi thế tự nhiên đến bài toán quyền lực biển trong kỷ nguyên dữ liệu
Chiến lược xây dựng quốc gia biển mạnh là cách một quốc gia chuyển hóa lợi thế không gian và tài nguyên biển thành năng lực hiểu biết, quản trị, công nghệ và kinh tế, thông qua hạ tầng dữ liệu hiện đại, thể chế quản lý tổng hợp và các trung tâm kinh tế biển có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế. Điểm mấu chốt hôm nay không còn là có bao nhiêu cây số bờ biển, mà là quốc gia đó hiểu biển của mình đến đâu, dự báo được những gì và quản trị không gian biển có thông minh hơn khu vực hay không. Việt Nam sở hữu vùng biển rộng với hơn 3.260 km đường bờ và nằm trên các tuyến hàng hải quốc tế quan trọng, nhưng lợi thế tự nhiên chỉ là điểm xuất phát. Nếu không nhanh chóng xây dựng năng lực công nghệ và quản trị tài nguyên biển, lợi thế sẽ bị bào mòn bởi cạnh tranh khu vực lẫn biến đổi khí hậu. Nghị quyết 20 xuất hiện chính trong bối cảnh này, như một lời khẳng định: thời kỳ "khai thác biển" đã qua, Việt Nam phải bước sang thời kỳ "làm chủ biển bằng khoa học, công nghệ và dữ liệu".
Nghị quyết 20: Khung pháp lý cho quốc gia biển mạnh và cực tăng trưởng mới
Nghị quyết 20-NQ/TW của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã đặt biển vào vị trí không gian chiến lược tổng hợp, gắn chặt phát triển kinh tế với quốc phòng, an ninh, môi trường và khoa học công nghệ. Đây không chỉ là một văn bản định hướng; nó là sự thay đổi tư duy từ "phát triển kinh tế biển" sang "xây dựng quốc gia biển mạnh", nghĩa là ưu tiên quản trị tài nguyên biển trên nền tảng dữ liệu thay vì khai thác đơn thuần. Quan trọng hơn, Nghị quyết 20 định hướng hình thành 5–6 trung tâm kinh tế biển mạnh, mang tầm khu vực và quốc tế, cùng với 3 khu kinh tế biển đặc biệt với thể chế vượt trội. Đó là cách chuyển từ phát triển dàn trải sang tạo các cực tăng trưởng biển, đồng thời phân công chức năng dựa trên lợi thế từng vùng. Khánh Hòa, với 490 km bờ biển, hơn 200 đảo và các vịnh nước sâu như Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh, đã được nhìn nhận có nhiều lợi thế để trở thành trung tâm kinh tế, khoa học – công nghệ biển của cả nước. Nghị quyết 20, cùng chương trình hành động và các quyết định triển khai, thực chất đang dựng một "khung quyền lực" mới trên biển, trong đó ai làm chủ tri thức và công nghệ sẽ dẫn dắt cuộc chơi.
Công nghệ viễn thám biển: Hạ tầng dữ liệu quyết định chất lượng quản trị
Nếu phải chọn một công nghệ thể hiện rõ nhất bước ngoặt từ khai thác sang quản trị biển, đó chính là công nghệ viễn thám biển. Từ chỗ chủ yếu phục vụ đo đạc, bản đồ và nghiên cứu chuyên ngành, viễn thám nay trở thành hạ tầng dữ liệu cho phép quan sát liên tục biến động không gian biển, phát hiện sớm vấn đề và cung cấp bằng chứng không gian cho hoạch định chính sách, thực thi và giám sát. Một hệ thống giám sát biển dựa trên dữ liệu viễn thám tạo thêm công cụ khách quan để theo dõi tài nguyên, môi trường, thiên tai và các hoạt động phát triển trên biển và ven biển. Trong bối cảnh thiên tai ven biển diễn biến nhanh, trên phạm vi rộng, khả năng cung cấp thông tin tức thời về phạm vi ngập, khu vực bị tác động và trạng thái trước – sau sự cố chính là khác biệt giữa quản trị hiện đại và cách quản lý phản ứng, manh mún. Khai thác dữ liệu radar giúp duy trì năng lực quan sát ngay cả khi mây dày trong các đợt bão, mưa lớn. Cục Viễn thám quốc gia đã được giao không chỉ thu nhận, xử lý dữ liệu, mà phải chuyển hóa dữ liệu thành sản phẩm thông tin phục vụ trực tiếp quản lý nhà nước về biển và ven biển. Nói cách khác, công nghệ viễn thám biển đang trở thành "cặp mắt chiến lược" nếu Việt Nam muốn làm chủ không gian biển của mình.
Chuyển hóa lợi thế tự nhiên thành năng lực cạnh tranh khu vực
Việt Nam không thể trở thành quốc gia biển mạnh nếu tiếp tục tư duy biển là kho tài nguyên để khai thác; biển phải được coi là không gian tri thức và dữ liệu cần được hiểu, dự báo và quản trị. "Muốn trở thành quốc gia biển mạnh, Việt Nam phải chuyển hóa lợi thế tự nhiên thành năng lực phát triển, trong đó năng lực hiểu, dự báo, quản trị và làm chủ công nghệ biển có ý nghĩa quyết định". Điều này đòi hỏi bốn chuyển đổi song song: từ nghiên cứu đơn ngành sang liên ngành; từ đề tài riêng lẻ sang chương trình giải bài toán lớn; từ dữ liệu phân tán sang hạ tầng dữ liệu biển dùng chung; và từ ứng dụng sang làm chủ các công nghệ biển chiến lược. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, khoa học và công nghệ phải trở thành nền tảng của quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển, phát triển kinh tế biển xanh, hiện đại, số và bền vững, đồng thời bảo vệ môi trường và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Khi sở hữu các trung tâm cảng biển, logistics, công nghiệp và dịch vụ biển có tầm quốc tế, Việt Nam không chỉ nâng năng lực cạnh tranh kinh tế mà còn gia tăng vị thế địa kinh tế và địa chiến lược, từ đó khẳng định vai trò một quốc gia biển mạnh, có năng lực kết nối và chủ động tham gia quản trị biển, đại dương khu vực và toàn cầu.
Kết luận: Quốc gia biển mạnh là bài toán công nghệ và quản trị, không phải địa lý
Nghị quyết 20, cùng chương trình hành động của Chính phủ và các quyết định triển khai trong lĩnh vực tài nguyên, môi trường, khí tượng thủy văn, đo đạc – bản đồ và viễn thám, đang đặt nền móng cho một mô hình quản trị tài nguyên biển dựa trên dữ liệu và công nghệ. Nhưng văn bản chiến lược chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ là khả năng biến các câu chữ thành hạ tầng nghiên cứu biển dùng chung, hệ thống quan trắc thông minh, tàu nghiên cứu biển sâu, doanh nghiệp công nghệ biển và các trung tâm kinh tế biển cạnh tranh khu vực. Mục tiêu trở thành quốc gia biển mạnh về bản chất là bài toán tổng hợp năng lực quốc gia trong hiểu biển, làm chủ dữ liệu và công nghệ biển, cùng năng lực quản trị hiệu quả không gian biển; khi các yếu tố này được kết nối, chúng sẽ chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh và động lực tăng trưởng mới. Lợi thế tự nhiên của Việt Nam là rõ ràng, nhưng nếu không coi công nghệ viễn thám biển và khoa học – công nghệ nói chung là trụ cột, Việt Nam sẽ mãi ở vị thế "quốc gia có biển" chứ chưa thể là "quốc gia biển mạnh".
