Từ tư duy kinh tế biển sang xây dựng quốc gia biển mạnh
Nghị quyết 20 Việt Nam về xây dựng và phát triển quốc gia biển mạnh là chiến lược dài hạn nhằm biến không gian biển từ chỗ chỉ được nhìn như nguồn tài nguyên khai thác đơn lẻ thành một trụ cột tổng hợp cho phát triển kinh tế biển, quản trị tài nguyên, bảo vệ môi trường, củng cố quốc phòng – an ninh và nâng cao đời sống cộng đồng ven biển, hải đảo đến năm 2030. Nghị quyết số 20-NQ/TW được thông qua tại Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ký ban hành ngày 28/7. Đây là bước chuyển mang tính định hướng: từ trọng tâm phát triển kinh tế biển sang mục tiêu xây dựng một quốc gia biển mạnh với hệ thống quản trị biển hiện đại, thống nhất, dựa trên khoa học, công nghệ và dữ liệu số. Theo Nghị quyết, đến năm 2030, Việt Nam phải hình thành nền tảng vững chắc của một quốc gia biển mạnh: quản lý hiệu quả, bền vững tài nguyên và không gian biển, làm chủ biển xa, biển sâu và các không gian phát triển mới, bảo vệ môi trường, bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái biển, đồng thời nâng cao vị thế trên trường quốc tế. Điểm đáng chú ý là Nghị quyết 20 yêu cầu mọi quy hoạch, chiến lược phát triển đều phải gắn với bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán trên biển, coi biển là không gian chiến lược vừa cho phát triển vừa cho bảo vệ Tổ quốc. Về bản chất, ai còn nhìn biển chỉ như "nguồn cá và luồng hàng hải" thì đã tụt hậu so với tầm nhìn chính trị mới mà Nghị quyết 20 đặt ra.
Chương trình hành động và 9 nhiệm vụ trọng tâm: xương sống của chuyển đổi
Nếu Nghị quyết 20 là tầm nhìn, thì chương trình hành động của Chính phủ – với 9 nhóm nhiệm vụ trọng tâm – chính là xương sống để chuyển hóa tầm nhìn thành thay đổi cụ thể đến 2030. Chính phủ yêu cầu các bộ, cơ quan ngang bộ và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố ven biển chủ động xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện quyết liệt, đồng bộ, hiệu quả 9 nhiệm vụ lớn, từ đổi mới tư duy đến bảo đảm quốc phòng, an ninh trên biển. Quan trọng hơn, đây không chỉ là danh sách việc phải làm, mà là một cấu trúc phát triển: tư duy – thể chế – nguồn lực – khoa học công nghệ – ngành kinh tế – hạ tầng – môi trường – văn hóa – an ninh. Trong số các chỉ tiêu, tham vọng nhất là mục tiêu tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước vào năm 2030. "Đến năm 2030, tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước" là câu tuyên bố thể hiện rõ ý định biến vành đai ven biển thành động lực kinh tế trung tâm. Đồng thời, chương trình hành động đặt mục tiêu hoàn thiện 100% phân vùng chức năng biển cho từng ngành, lĩnh vực, địa phương, tức là mỗi mét vuông không gian biển đều phải nằm trong một quy hoạch hợp lý. Những ai nghĩ biển là "không gian vô hạn" để khai thác tự phát đã đến lúc phải điều chỉnh, vì sắp tới từng dự án trên biển sẽ bị soi chiếu dưới lăng kính lợi ích quốc gia tổng thể và sức chịu tải hệ sinh thái.
Tài nguyên biển 2030: từ khai thác sang quản trị không gian và pháp lý
Để đạt mục tiêu quốc gia biển mạnh, câu chuyện không phải chỉ là thêm cảng, thêm khu nuôi biển hay dự án điện gió, mà là tái thiết toàn bộ cách quản trị tài nguyên biển 2030. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm mà Chính phủ đặt ra là hoàn thiện hệ thống pháp luật về biển và hải đảo, đặc biệt là sửa đổi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo để quy định rõ cơ chế giao, cho thuê và khai thác không gian biển, nghĩa vụ tài chính, bảo vệ tài nguyên, môi trường và xử lý xung đột trong sử dụng biển. Đây là bước nền tảng để hình thành các vùng biển đa mục đích, nơi nuôi biển, điện gió, tuyến hàng hải, khu bảo tồn và quốc phòng cùng tồn tại trong một cấu trúc được luật pháp bảo vệ. Thực tế ở Quảng Ninh cho thấy sức mạnh của cách tiếp cận mới: không gian nuôi biển công nghệ cao được quy hoạch bài bản, xen kẽ với luồng hàng hải, dịch vụ hậu cần nghề cá và khu vực điện gió ngoài khơi, tạo nên một "bản đồ phát triển" có chủ đích thay vì hoạt động manh mún. Song song, cơ sở dữ liệu biển được xây dựng, chuẩn hóa từ địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học đến hiện trạng sử dụng không gian biển, giúp mọi quyết định quản lý có cơ sở khoa học và minh bạch hơn. Quan điểm ở đây rất rõ: trước khi nghĩ tới tăng sản lượng khai thác, phải tính được sức chịu tải và giá trị gia tăng lâu dài của từng mét vuông biển.
Phát triển kinh tế biển và kết nối đất liền: từ cảng đến đời sống người dân
Điểm thuyết phục nhất của Nghị quyết 20 và chương trình thực hiện là đặt phát triển kinh tế biển trong mối liên hệ chặt với kết nối đất liền và lợi ích trực tiếp của người dân. Mục tiêu không chỉ là tăng tỷ trọng đóng góp của địa phương ven biển, phát triển các ngành kinh tế biển hiện đại, xanh, thông minh, mà còn hoàn thiện hạ tầng biển, nâng cao năng lực khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và nâng cao đời sống nhân dân vùng biển, đảo. Hệ thống cảng biển được yêu cầu phát triển theo hướng "xanh, thông minh", gắn với kết nối đồng bộ đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa và hàng không. Điều này mở ra cơ hội cho các địa phương như Quảng Ngãi, nơi biển và đất liền nếu được kết nối đúng cách sẽ trở thành cực tăng trưởng mới thay vì chỉ là khu khai thác nguyên liệu. Mục tiêu cuối cùng được đặt rất rõ: ngư dân yên tâm vươn khơi trên cơ sở nguồn lợi được bảo vệ; người nuôi biển có điều kiện đầu tư hiện đại; cộng đồng ven biển hưởng lợi từ môi trường trong lành và hệ sinh thái được phục hồi; doanh nghiệp có thêm cơ hội trong môi trường đầu tư minh bạch, ổn định. Nghị quyết cũng hướng tới tốc độ tăng trưởng tổng thu du lịch biển, đảo bình quân 14%/năm, phát triển điện gió ngoài khơi với công suất 6–10 GW, hình thành 5–6 trung tâm kinh tế biển mạnh và 3 khu kinh tế đặc biệt, hoàn thành 100% tuyến đường bộ ven biển theo quy hoạch. Nếu các con số này trở thành thực tế, vành đai ven biển sẽ không còn là rìa địa lý mà là trục trung tâm của tăng trưởng và hội nhập.
Kết luận: quốc gia biển mạnh chỉ có ý nghĩa khi người dân mạnh
Nhìn tổng thể, Nghị quyết 20 Việt Nam và chương trình hành động của Chính phủ không chỉ đặt ra những chỉ tiêu ấn tượng mà còn yêu cầu thay đổi cách nghĩ, cách quản trị và cách tổ chức phát triển trên biển. Từ việc hoàn thành 100% phân vùng chức năng biển, xây dựng hệ thống quản trị dựa trên dữ liệu số, đến phát triển các ngành kinh tế biển hiện đại, xanh, thông minh và bảo vệ môi trường, tất cả đều nhằm hướng tới một mục tiêu chung: xây dựng quốc gia biển mạnh với sức mạnh tổng hợp về kinh tế, môi trường, văn hóa và an ninh. Tuy nhiên, quốc gia biển mạnh sẽ chỉ có ý nghĩa nếu đi đôi với cộng đồng cư dân biển mạnh. Chiến lược không thể dừng lại ở tầm vĩ mô mà phải hiện diện trong từng chuyến tàu được giám sát hành trình, từng khu nuôi biển được quy hoạch hiện đại, từng dịch vụ du lịch biển có trách nhiệm với môi trường. Đường ven biển, trung tâm kinh tế, dự án điện gió chỉ là công cụ; thước đo thành công cuối cùng vẫn là mức độ cải thiện đời sống người dân ven biển, hải đảo và khả năng bảo vệ vững chắc chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán trên biển. Ở góc nhìn đó, Nghị quyết 20 không phải là điểm đến, mà là khung hành động buộc cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và cộng đồng phải cùng bước vào thời kỳ "sống cùng biển" thay vì "sống nhờ biển".
