Thông tư 85: Ý tưởng bảo vệ phụ huynh, thực tế làm khó nhà trường
Thông tư 85 giáo dục là quy định mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo, phân định rõ hoạt động tăng cường trường học phải miễn phí, còn hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học được phép thu tiền trên cơ sở tự nguyện, nhằm chấm dứt tình trạng môn liên kết có thu phí nhập nhằng, gây bức xúc cho phụ huynh chi phí giáo dục. Bộ vừa ban hành thông tư này, có hiệu lực từ ngày 15/11, đặt ra yêu cầu rà soát toàn bộ các chương trình tiếng Anh, kỹ năng sống, STEM, nghệ thuật… vốn lâu nay được tổ chức dưới dạng liên kết với đơn vị bên ngoài. Về mặt chủ trương, đây là bước đi cần thiết sau nhiều năm phụ huynh phản ánh chuyện bị "ép" đóng tiền cho các hoạt động tăng cường trường học mà chất lượng không tương xứng. Nhưng khi đi vào triển khai, thông tư lại phơi bày một thực tế: hệ thống trường công lập đang thiếu cả tiền lẫn người để biến chủ trương miễn phí thành hoạt động có chất lượng.
Trường công giữa bài toán miễn phí và thiếu nguồn lực
Ở nhiều trường, môn liên kết có thu phí không phải là "xa xỉ phẩm" mà là giải pháp tình thế để bù đắp những gì chương trình chính khóa chưa làm được: ngoại ngữ với giáo viên nước ngoài, kỹ năng sống, STEM, nghệ thuật, thể thao. Khi thông tư 85 yêu cầu hoạt động giáo dục tăng cường phải miễn phí, các trường buộc phải sắp xếp lại toàn bộ hệ thống này trong bối cảnh thiếu kinh phí và nhân lực chuyên môn. Một hiệu trưởng tính toán, với quy mô 500-600 học sinh, nếu miễn phí toàn bộ giờ tăng cường, ngân sách trường phải gánh thêm khoảng 500 triệu đồng mỗi năm – con số vượt xa khả năng của một trường công. Không khó hiểu khi nhiều lãnh đạo trường thừa nhận, nếu hiểu máy móc rằng cứ miễn phí là không được liên kết, giải pháp an toàn nhất là cắt hết hoạt động tăng cường, cho học sinh học đủ tiết chính khóa rồi về. Vấn đề là cách làm đó đi ngược mục tiêu giáo dục toàn diện, biến thông tư 85 thành rào cản chứ không phải động lực cải thiện chất lượng.
Phụ huynh vẫn đóng tiền, nhưng coi là dịch vụ "trông con"
Trong khi nhà trường loay hoay với quy định mới, phụ huynh lại mắc kẹt trong một nghịch lý: không tin vào chất lượng môn liên kết có thu phí nhưng vẫn phải "bấm bụng" chi tiền. Một phụ huynh ở Hà Nội cho biết mỗi tháng đóng khoảng 700.000 đồng cho các môn kỹ năng, Toán tư duy, tiếng Anh bổ trợ, võ, aerobic; riêng tiếng Anh khoảng 120.000-160.000, các môn còn lại 60.000. Tại TP.HCM, một phụ huynh khác chi 600.000-700.000 đồng mỗi tháng cho kỹ năng sống, tư duy, AI, STEM. Dù vậy, họ thẳng thắn nói coi đây là dịch vụ giữ con sau giờ học, vì không kỳ vọng con tiến bộ rõ rệt. Câu nói "Con không thích môn nào nhưng vì mẹ không đón sớm được nên đành phải học" không chỉ là lời than thở cá nhân, mà là mô tả chính xác cách phụ huynh đang sử dụng các hoạt động tăng cường trường học: như một giải pháp trông trẻ, hơn là một sản phẩm giáo dục có giá trị.
Khoảng cách giữa ý chí chính sách và thực tế trường lớp
Thông tư 85 cố gắng chấm dứt tình trạng nhập nhằng giữa hoạt động giáo dục tăng cường và giáo dục theo nhu cầu người học, yêu cầu miễn phí hoàn toàn với phần tăng cường, còn phần theo nhu cầu phải tự nguyện và minh bạch thu chi. Nhưng trên thực tế, nhiều trường đang "đoán" quy định hơn là hiểu rõ. Có nơi dừng hẳn chương trình liên kết thực hành, trải nghiệm, STEM, ngoại ngữ; có nơi lại tính phương án "rượu cũ bình mới", đổi tên từ "môn liên kết" sang "giáo dục theo nhu cầu" rồi tiếp tục thu tiền. Sự thiếu rõ ràng này khiến phụ huynh càng thêm hoài nghi, nhất là khi đã từng chứng kiến chuyện môn liên kết bị chèn vào giữa tiết chính khóa, khiến họ không thể từ chối, như trường hợp khối 6 ở một trường THCS tại TP.HCM phải điều chỉnh thời khóa biểu sau phản ứng mạnh mẽ từ phụ huynh. Nếu không có hướng dẫn chi tiết và kiểm tra chặt chẽ, nguy cơ "tự nguyện trên tinh thần bắt buộc" sẽ tiếp tục tồn tại dưới một cái tên mới.
Kết luận: Muốn siết thu phí, phải đồng thời nâng chất và chia sẻ trách nhiệm
Cuộc chiến với môn liên kết có thu phí không thể thắng chỉ bằng một thông tư. Nếu chỉ cấm thu tiền hoạt động tăng cường trường học mà không bổ sung ngân sách, không đào tạo giáo viên, các trường sẽ hoặc cắt bỏ hoạt động, hoặc tổ chức đối phó, và người chịu thiệt cuối cùng vẫn là học sinh. Ngược lại, nếu buông lỏng thực thi, để các chương trình "rượu cũ bình mới" tiếp tục tồn tại, phụ huynh chi phí giáo dục sẽ tiếp tục phải trả cho những giờ học mà họ coi là dịch vụ "trông con" hơn là giáo dục. Thông tư 85 giáo dục chỉ phát huy ý nghĩa khi ba bên cùng thay đổi: nhà nước chịu trách nhiệm về nguồn lực và hướng dẫn rõ ràng; nhà trường trung thực về năng lực và minh bạch thu chi; phụ huynh chủ động đòi hỏi chất lượng thay vì chấp nhận đóng tiền trong im lặng. Nếu không, mâu thuẫn giữa ý chí chính sách và thực tế trường lớp sẽ còn kéo dài, và những giờ học tăng cường sẽ tiếp tục là vùng xám của hệ thống giáo dục phổ thông.
