Thông tư 85: Ý định đúng nhưng cú sốc cho trường công
Thông tư 85 dạy tăng cường là quy định mới về hoạt động giáo dục ngoài chương trình chính khóa, trong đó cấm thu tiền học thêm đối với các nội dung tăng cường được coi là kiến thức cơ bản, buộc nhà trường phải tổ chức giáo dục tăng cường miễn phí từ nguồn ngân sách, đồng thời phân biệt với các hoạt động theo nhu cầu người học có thể thu phí dựa trên đăng ký tự nguyện. Từ ngày 15-11, các trường phổ thông không được thu tiền khi tổ chức hoạt động giáo dục tăng cường theo Thông tư 85. Với dạy tăng cường, Bộ cấm trường phổ thông từ lớp 1 đến 12 thu tiền dưới mọi hình thức vì đây là kiến thức cơ bản, cần được tiếp cận bình đẳng. Về mặt chủ trương, định hướng này được đánh giá là tạo hành lang pháp lý để đa dạng hóa hoạt động giáo dục, mở rộng cơ hội học tập và tăng tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của nhà trường. Nhưng chính quy định “cấm thu” lại đang tạo ra cú sốc tài chính và tổ chức cho nhiều trường công, nhất là nơi phụ thuộc mạnh vào các chương trình tăng cường có thu phí trước đây.
Lớp tiếng Anh trường công: Từ mô hình thu phí sang bài toán miễn phí
Nơi cảm nhận rõ nhất sức ép của Thông tư 85 là các lớp tiếng Anh trường công đang dạy theo mô hình liên kết. Nhiều năm nay, không ít trường tổ chức dạy tiếng Anh liên kết với trung tâm; học sinh đóng học phí theo quy định của đối tác để chi trả giáo viên nước ngoài, vận hành, quản lý và cơ sở vật chất. Có trường thu trung bình khoảng 160.000 đồng/học sinh/tháng cho chương trình này, với 600 học sinh theo học, nếu chuyển sang miễn phí, nhà trường ước phải chi gần 60 triệu đồng mỗi tháng, tương đương 540 triệu đồng mỗi năm. Một trường tiểu học khác cho biết học phí tiếng Anh tăng cường dao động 450.000–500.000 đồng/học sinh/tháng, trong đó 80–85% trả cho đơn vị liên kết, phần còn lại dùng cho thuế, điện nước, sửa chữa cơ sở vật chất và thu nhập tăng thêm cho giáo viên. Khi bị cấm thu tiền học thêm dưới mọi hình thức cho dạy tăng cường, những mô hình này lập tức bị “treo” về tài chính. Có trường buộc phải tạm duy trì dạy liên kết tiếng Anh nhưng không thu phí, chờ đối tác và cơ quan quản lý hướng dẫn cụ thể hơn. Điều này đặt ra nguy cơ hoặc phải cắt giảm chất lượng (giảm giờ, giảm giáo viên nước ngoài), hoặc phải tìm nguồn bù đắp khác vốn chưa hề rõ ràng.
Giáo dục tăng cường miễn phí: Không chỉ là chuyện tiền
Không phải trường nào cũng “khốn đốn” vì Thông tư 85. Một số nơi đã quen với mô hình giáo dục tăng cường miễn phí: tiếng Anh, kỹ năng công dân số, nghệ thuật, thể chất được bố trí trong khung 32 tiết/tuần, do giáo viên biên chế trực tiếp giảng dạy, không liên kết trung tâm và không thu phí học sinh. Tất cả các trường tại một xã được nêu trong nguồn đều tổ chức dạy tăng cường miễn phí, nên gần như không bị tác động khi quy định mới có hiệu lực. Nhưng đó là ngoại lệ, không phải mặt bằng chung. Ở nhiều đô thị, phụ huynh có nhu cầu lớn với lớp tiếng Anh trường công và các hoạt động tăng cường khác vì học phí rẻ, chỉ bằng 1/3–1/5 trung tâm bên ngoài, lại được thầy cô quản lý và không phải đón con về sớm lúc 15–15h30. Những chương trình này còn giúp lấp đầy buổi học thứ hai cho học sinh bán trú, tránh cảnh các em ăn xong chỉ học một tiết rồi về, gây khó cho phụ huynh trong việc sắp xếp đón con. Khi nguồn thu bị cắt, không chỉ ngân sách trường bị ảnh hưởng mà cả sự tiện lợi, an toàn và cơ hội tiếp cận ngoại ngữ chất lượng với chi phí thấp của học sinh, phụ huynh cũng bị đe dọa.
Ranh giới mơ hồ: Dạy tăng cường hay dạy theo nhu cầu?
Lối thoát được gợi ý là chuyển một phần nội dung sang “hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học” để được phép thu phí. Tuy nhiên, ranh giới giữa dạy tăng cường và dạy theo nhu cầu lại mơ hồ. Về lý thuyết, hoạt động theo nhu cầu phải hoàn toàn tự nguyện, ngoài chính khóa, xếp tiết cuối cùng trong ngày, không xen kẽ để tránh ép học sinh tham gia. Trên giấy tờ, điều này có vẻ rõ, nhưng trong thực tế, nội dung của hai nhóm chương trình lại giao thoa mạnh, đặc biệt ở ngoại ngữ, kỹ năng số, trí tuệ nhân tạo. Nhiều hiệu trưởng thừa nhận đây là những tiêu chí mơ hồ; nếu không được hướng dẫn cụ thể, mỗi trường sẽ hiểu một kiểu, dẫn đến nguy cơ sai phạm hoặc bị thanh tra “bắt lỗi” vì cách phân loại. Trước mắt, nhiều trường chỉ dám xây dựng kế hoạch, khảo sát nhu cầu, lấy ý kiến phụ huynh, rồi mới tính đến chuyện sắp xếp thời khóa biểu, dự trù ngân sách, thậm chí cân nhắc dừng dạy nếu không đủ điều kiện. Sự lúng túng này cho thấy chính sách mới đang đi nhanh hơn khả năng thích ứng của cơ sở giáo dục.
Gánh nặng dồn lên giáo viên và điều kiện để Thông tư 85 đi vào đời sống
Khi nguồn thu từ phụ huynh bị chặn, phương án dễ thấy nhất là “trông” vào giáo viên: tăng giờ, kiêm nhiệm thêm nội dung mới, nhưng không phải nơi nào cũng có đủ người và đủ chuyên môn. Định mức nhân sự hiện nay được tính theo chương trình chính khóa, không bao gồm dạy tăng cường; các nội dung như kỹ năng sống, trí tuệ nhân tạo, tin học chuyên sâu… không thể mặc nhiên giao cho giáo viên phổ thông nếu họ chưa được đào tạo. Nhiều hiệu trưởng cảnh báo, nếu yêu cầu giáo viên tiếp tục dạy ngoài giờ hoặc bổ sung thêm tiết, cần xác định rõ đó có phải thời gian vượt định mức và chế độ thù lao ra sao; nếu không, dạy miễn phí sẽ tạo thêm áp lực, ảnh hưởng đời sống và chất lượng giờ học. Một hiệu trưởng thẳng thắn: không nên để chủ trương đúng nhưng khi triển khai, trường phải tự xoay kinh phí, còn giáo viên gánh thêm việc mà không có chế độ tương xứng. Để Thông tư 85 khả thi, cần sớm xác định rõ trách nhiệm cung ứng và hỗ trợ nguồn lực cho giáo dục tăng cường, đồng thời ban hành hướng dẫn chi tiết về ranh giới giữa dạy tăng cường và dạy theo nhu cầu. Nếu không, ý định bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận giáo dục rất dễ biến thành một vòng xoáy quá tải cho trường công và thầy cô.
