Các đề xuất siết quản lý cần được nhìn đúng là dự thảo
Cấm trưng bày thuốc lá là đề xuất trong dự án sửa đổi luật nhằm giảm mức độ tiếp xúc của người mua với sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, chứ chưa phải quy định mới đã có hiệu lực. Ngày 21/10, tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận dự án sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cùng một số dự án luật thuộc lĩnh vực y tế. Dự thảo đề xuất cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, trừ trường hợp Chính phủ quy định; Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu rà soát để quy định chặt chẽ, khả thi và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Sự phân biệt giữa đề xuất và luật đang áp dụng rất quan trọng. Quy định hiện hành cho phép điểm bán lẻ trưng bày giới hạn mỗi nhãn hiệu một bao, một tút hoặc một hộp. Theo tờ trình, quy định này sẽ tiếp tục được thực hiện trong sáu tháng kể từ ngày luật sửa đổi có hiệu lực, dự kiến là 1/1/2028. Vì vậy, không nên mô tả lệnh cấm trưng bày như thể đã được ban hành. Quốc hội còn cần cân nhắc phạm vi áp dụng, các trường hợp ngoại lệ và cách thực thi.
Bảo vệ người trẻ phải đi cùng chế tài có thể thực hiện
Đại biểu Nguyễn Đình Xuân đề nghị xử lý nghiêm cơ sở bán thuốc lá cho người chưa đủ tuổi, đồng thời làm rõ trách nhiệm kiểm tra, giám sát và có chế tài đủ sức răn đe, nhất là với trường hợp tái phạm. Mối lo không chỉ nằm trên giấy: học sinh vẫn sử dụng thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử, trong khuôn viên trường học. Dự thảo hướng tới tăng cường thực hiện quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, đồng thời kiểm soát việc kinh doanh qua sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và ứng dụng số.
Muốn ngăn bán thuốc lá trẻ vị thành niên, quy định bán thuốc lá phải xác định rõ ai chịu trách nhiệm phát hiện và xử lý vi phạm, thay vì trông chờ vào lời cam kết của người bán. Gia đình, nhà trường, chính quyền và các tổ chức xã hội cũng cần phối hợp để hạn chế thanh thiếu niên tiếp cận sản phẩm. Đây là điểm ảnh hưởng trực tiếp đến phụ huynh và học sinh: hiệu quả của luật sẽ phụ thuộc vào giám sát thực tế, không chỉ vào nội dung điều khoản.
Sức khỏe cộng đồng không thể đứng sau nguồn thu
Lý do cần xem xét các biện pháp mạnh hơn nằm ở quy mô tác hại. Việt Nam vẫn thuộc nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ ba ở ASEAN; gánh nặng kinh tế đối với sức khỏe do thuốc lá gây ra được ước tính bằng 1,14% GDP năm 2022. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh không vì lợi ích kinh tế trước mắt mà xem nhẹ sức khỏe người dân, đồng thời cho rằng dù nguồn thu ngân sách có thể giảm, phòng, chống tác hại thuốc lá vẫn đem lại lợi ích xã hội lớn.
Quan điểm đó không đồng nghĩa với việc bỏ qua tính khả thi. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu đánh giá tác động của lệnh cấm trưng bày, phân biệt hành vi quảng bá với việc niêm yết giá hợp pháp, và hướng dẫn rõ việc dùng tủ kín. Ông cũng đề nghị có lộ trình, thời gian chuyển tiếp hợp lý để cơ sở kinh doanh điều chỉnh. Nếu thiếu kiểm tra và chế tài, cấm trưng bày có thể chỉ tồn tại trên văn bản; nếu làm rõ cách áp dụng và tiến độ, mục tiêu bảo vệ sức khỏe mới có cơ hội thành hiện thực.
