Gốm sứ tiết kiệm năng lượng: bước ngoặt sống còn của ngành gốm xanh
Gốm sứ tiết kiệm năng lượng là cách tổ chức sản xuất gốm và gạch nung sử dụng công nghệ, nhiên liệu và quy trình tối ưu để giảm tiêu hao nhiệt, giảm phát thải carbon nhưng vẫn bảo đảm chất lượng, mẫu mã và chi phí cạnh tranh, hướng tới một ngành gốm xanh có khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững quốc tế. Trong những năm gần đây, không chỉ ngành gốm sứ Việt Nam mà cả thế giới đều gặp khó khăn, khiến câu hỏi “sản xuất xanh bằng cách nào mà vẫn có lãi?” trở nên cấp bách. Với công suất gạch ốp lát dự kiến đạt tới 1 tỷ m²/năm, sứ vệ sinh 26 triệu sản phẩm và gạch nung 16–17 tỷ viên, ngành không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chuyển hẳn sang sản xuất gốm bền vững nếu muốn tiếp tục nằm trong nhóm dẫn đầu.
Áp lực chi phí và chuẩn xanh toàn cầu: vì sao phải chuyển đổi ngay?
Điểm nghẽn lớn nhất của ngành gốm sứ hiện nay là chi phí năng lượng chiếm tới 30–40% chi phí sản xuất. Khi biên lợi nhuận bị bào mòn, mọi lò nung đốt than hay khí tự nhiên đều trở thành rủi ro hơn là lợi thế. Cùng lúc, thị trường quốc tế đang dịch chuyển nhanh sang yêu cầu chứng chỉ môi trường, truy xuất phát thải và sản phẩm gốm sứ tiết kiệm năng lượng. Câu hỏi mà Chủ tịch Hiệp hội Gốm sứ Xây dựng nêu ra – làm sao giảm chi phí nguyên liệu, năng lượng mà vẫn nâng chất lượng, đa dạng mẫu mã và đảm bảo sản xuất xanh – thực chất là bài toán tồn tại: ai không giải được sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. Nói cách khác, sản xuất gốm bền vững không còn là lựa chọn mang tính hình ảnh, mà là điều kiện tối thiểu để xuất khẩu và giữ thị phần.
Khí sinh khối: từ rác thải nông nghiệp tới công nghệ giảm carbon
Điểm sáng dễ thấy nhất trong làn sóng công nghệ giảm carbon là việc chuyển sang dùng khí sinh khối thay nhiên liệu hóa thạch. Việt Nam có hơn 150 triệu tấn phụ phẩm mỗi năm, riêng nông nghiệp chiếm khoảng 75 triệu tấn. Việc để nguồn này bị đốt bỏ ngoài đồng thay vì chuyển thành khí sạch là một lãng phí kép: mất năng lượng và tăng phát thải. Đề xuất sử dụng hệ thống khí sinh khối siêu sạch Qingyan với quy trình tinh chế bảy giai đoạn cho thấy một hướng đi rõ ràng: biến rơm rạ, trấu, bã mía thành khí có áp suất, giá trị nhiệt và độ sạch đủ để thay thế than và khí tự nhiên. Theo các dự án đã vận hành ở Trung Quốc và Indonesia, việc dùng khí hóa sinh khối có thể giúp tiết kiệm 20–50% chi phí cho mỗi đơn vị diện tích gạch men so với dùng nhiên liệu hóa thạch.
Tối ưu nhiệt và thiết bị: nâng cấp tháp sấy, nghiền liệu để giữ lợi thế cạnh tranh
Nếu khí sinh khối là câu chuyện thay nhiên liệu, thì tối ưu nhiệt trong tháp sấy phun và khâu chuẩn bị nguyên liệu lại là cuộc cách mạng âm thầm bên trong nhà máy. Tháp sấy phun vốn tiêu tốn nhiều năng lượng, phát thải cao và có tỷ lệ lỗi lớn. Quan điểm mới là phải chuyển từ “chữa cháy” ở cuối ống khói sang “quản lý đầu nguồn”: thu hồi nhiệt dư làm khí phân phối, khí trợ nhiệt để giảm khoảng 15% lượng khí thải; tận dụng nước nóng 85–90°C từ khu vực làm nguội lò nung để gia nhiệt hồ phối liệu, giúp giảm đáng kể nhiên liệu cho công đoạn sấy. Mục tiêu cải tạo nhắm tới tiết kiệm trên 30% năng lượng trong nghiền liệu ba giai đoạn, đạt mức phát thải cực thấp trên 30%, đồng thời tăng sản lượng hơn 20% mà không đánh đổi chất lượng. Ở một số nhà máy, hệ thống tiết kiệm năng lượng tháp sấy phun đã giúp giảm thêm 8–17% năng lượng tiêu thụ.
Sản xuất gốm bền vững: vé thông hành để vào chuỗi cung ứng toàn cầu
Điểm cốt lõi của mọi giải pháp – từ khí sinh khối, thu hồi nhiệt tới cải tạo thiết bị – là đưa ngành gốm sứ tiến tới một mô hình sản xuất gốm bền vững, thân thiện với môi trường. Khi các doanh nghiệp quốc tế giới thiệu công nghệ sản xuất xanh, câu chuyện không chỉ là chuyển giao kỹ thuật, mà là đặt ra chuẩn chơi mới cho toàn ngành. Nếu Việt Nam muốn giữ vị trí trong Top 10 nhà sản xuất ceramic lớn nhất thế giới và mở rộng xuất khẩu, thì tiêu chí gốm sứ tiết kiệm năng lượng, công nghệ giảm carbon và ngành gốm xanh phải trở thành chuẩn vận hành chứ không dừng ở khẩu hiệu. Như kỳ vọng tại hội thảo, đây có thể sẽ là những công nghệ mà các nhà sản xuất quan tâm trong hành trình chuyển đổi xanh để phát triển sản phẩm gốm sứ xây dựng thân thiện với môi trường. Câu hỏi không còn là “có chuyển đổi hay không”, mà là “ai chuyển đổi nhanh hơn, thông minh hơn”.
