Giáo dục mở phải đưa cơ hội đến với người học
Giáo dục mở là cách tổ chức và chia sẻ tri thức nhằm giúp mọi người tiếp cận cơ hội học tập, phát triển năng lực và đóng góp cho xã hội mà không bị giới hạn bởi hoàn cảnh kinh tế, giới tính hay nơi sinh sống. Đó là định nghĩa có ý nghĩa hơn việc chỉ đưa bài giảng lên mạng: cánh cửa đại học chỉ mở khi người học có thể bước qua nó.
Tinh thần ấy được đặt ở trung tâm hội thảo OpenAP với chủ đề “Tương lai mở: Thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương”. Sự kiện quy tụ khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế để trao đổi về giải pháp phát triển giáo dục mở trong bối cảnh chuyển đổi số. Các phiên thảo luận đề cập việc chia sẻ, tái sử dụng học liệu, bảo vệ bản quyền, đổi mới giảng dạy, thu hẹp khoảng cách số và nâng cao trách nhiệm khi ứng dụng AI.
Thông điệp đáng chú ý là công nghệ không tự tạo ra công bằng. Tri thức và công cụ số đang mở thêm lối học, nhưng chênh lệch về điều kiện kinh tế - xã hội, hạ tầng và năng lực số vẫn có thể khiến một bộ phận người học đứng ngoài. Vì vậy, giáo dục đại học cần được đánh giá không chỉ bằng số lượng tài nguyên trực tuyến, mà bằng việc ai có thể tiếp cận chúng và học tập hiệu quả.
Khóa học trực tuyến biến quyền tiếp cận thành kỹ năng
Một khóa học trực tuyến mở có giá trị khi tri thức không dừng ở màn hình mà chuyển thành năng lực dùng được trong học tập và công việc. Các khóa học trực tuyến mở giúp người học tiếp cận kiến thức, cập nhật kỹ năng số và AI, đồng thời tạo thêm cơ hội học tập suốt đời cho cộng đồng. Đây là cầu nối thiết thực giữa mục tiêu bao trùm của hội thảo và nhu cầu học tập cụ thể của mỗi người.
Một ví dụ là khóa đào tạo ngắn hạn về Prompt Engineering do Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông, Đại học Bách khoa Hà Nội tổ chức miễn phí, hướng đến cộng đồng. Theo TS Đinh Viết Sang, khóa học giúp người không chuyên kỹ thuật tương tác hiệu quả với các mô hình AI; nội dung gồm đặt câu hỏi, tạo và chỉnh sửa hình ảnh, video, làm slide và tra cứu tài liệu. Khi dùng thành thạo, những kỹ năng này có thể giảm thời gian dành cho tác vụ lặp lại, để người học tập trung hơn vào sáng tạo và nâng cao chất lượng công việc.
Tác động ấy quan trọng với cả người chưa sẵn sàng theo học chương trình cấp bằng. Một khóa học mở có thể là điểm bắt đầu để làm quen với lĩnh vực mới, củng cố kỹ năng rồi quyết định bước tiếp theo. Nhưng học trực tuyến không tự động tương đương với tuyển sinh hay bằng cấp; giá trị của nó nằm ở việc giảm khoảng cách đến tri thức và giúp nhiều người chuẩn bị tốt hơn cho cơ hội học cao hơn.
Học tập suốt đời cần một hệ sinh thái, không chỉ khóa học
Quy mô các nền tảng mở cho thấy nhu cầu học tập không gói gọn trong khuôn viên trường. Trong 5 năm gần đây, Trường Đại học Mở Hà Nội xây dựng hàng trăm khóa học trực tuyến mở với bài giảng miễn phí, thu hút hàng triệu lượt truy cập và khoảng 20.000 tài khoản đăng ký. Từ năm 2022, trường còn phối hợp xây dựng, nâng cấp hệ thống Đánh giá công dân học tập; nền tảng này có trên 10 triệu tài khoản công dân đăng ký.
Những con số ấy cho thấy học liệu trực tuyến có thể phục vụ cộng đồng ở quy mô lớn, nhưng lượt truy cập không phải thước đo đầy đủ về học tập thành công. Người học cần nội dung chất lượng, hướng dẫn, tương tác và đánh giá phù hợp. Hệ sinh thái số của trường kết hợp hệ thống quản lý học tập, khóa học mở, thư viện số và công cụ hỗ trợ; hướng đi này hữu ích hơn việc đăng tải bài giảng rời rạc.
Để tri thức trực tuyến thực sự mở lối vào giáo dục đại học, cần thiết kế học liệu dễ tiếp cận cho người ở vùng sâu, vùng xa và cộng đồng dân tộc thiểu số, đồng thời hỗ trợ họ sử dụng hiệu quả. Cơ hội học tập suốt đời không chỉ là quyền đăng nhập một nền tảng; đó còn là khả năng duy trì việc học bất kể nơi sống, thời gian hay điểm xuất phát.
AI trong giáo dục phải đi cùng trách nhiệm và hỗ trợ
AI trong giáo dục có thể giúp cá nhân hóa nội dung, hỗ trợ người học và mở rộng khả năng tiếp cận học liệu, nhưng lợi ích chỉ bền vững nếu có trách nhiệm, kỹ năng sử dụng và cơ chế bảo đảm chất lượng. Hội thảo OpenAP đặt vấn đề nâng cao năng lực thông tin, năng lực số và năng lực AI song song với ứng dụng công nghệ hiệu quả, có trách nhiệm. Đây là lựa chọn đúng: phổ cập công cụ mà bỏ qua năng lực đánh giá thông tin có thể khiến khoảng cách số chuyển thành khoảng cách về chất lượng học tập.
Trường Đại học Mở Hà Nội cho biết đang dùng AI và học máy để cá nhân hóa nội dung, dự báo kết quả học tập và cung cấp trợ lý ảo theo thời gian thực. Những ứng dụng này có thể giúp người học nhận hỗ trợ sát nhu cầu hơn, nhưng không thay thế vai trò của giảng viên, học liệu đáng tin cậy hay tư duy phản biện. Công nghệ cần bổ trợ cho quan hệ dạy và học, không biến việc tiếp cận thành trách nhiệm riêng của từng cá nhân.
Bước tiếp theo vì thế phải kết hợp đầu tư nền tảng với đào tạo, hỗ trợ tiếp cận và bảo đảm chất lượng. Trường Đại học Mở Hà Nội dự kiến tiếp tục chuyển đổi số, nâng chất lượng chương trình và mở rộng hợp tác quốc tế; Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông cũng cho biết sẵn sàng đầu tư học liệu và các khóa AI miễn phí. Kết luận cần rõ ràng: khóa học mở có thể mở rộng con đường đến tri thức và chuẩn bị cho đại học, nhưng chỉ chính sách bao trùm và AI có trách nhiệm mới giúp cánh cửa ấy mở được cho nhiều người.
