Trung học nghề: khái niệm và thông điệp chính của quy định mới
Trung học nghề là chương trình giáo dục kéo dài ba năm sau lớp 9, kết hợp kiến thức văn hóa THPT với chuyên môn nghề để học sinh vừa có nền tảng phổ thông, vừa sở hữu kỹ năng nghề, đồng thời vẫn có cơ hội thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học như lộ trình phổ thông truyền thống. Thông điệp quan trọng của chính sách mới là: chọn trung học nghề không đồng nghĩa tự đóng lại con đường học tập, mà mở thêm một lối đi song song, linh hoạt giữa học tiếp và đi làm. Về mặt định hướng, đây là bước chuyển từ tư duy “học nghề là ngõ cụt” sang coi giáo dục nghề nghiệp là một trục chính trong hệ thống, nơi học sinh bắt đầu xác lập lộ trình nghề nghiệp sớm hơn nhưng không mất quyền lựa chọn đại học, cao đẳng sau này.
Từ sau lớp 9 đến hết lớp 12: cấu trúc chương trình trung học nghề
Sau khi hoàn thành lớp 9, học sinh không bắt buộc phải vào THPT thường mà có thể chọn học tại cơ sở giáo dục nghề nghiệp với chương trình trung học nghề, kết hợp văn hóa và nghề. Chương trình này được tổ chức theo niên chế trong 3 năm học liên tục, tương ứng lớp 10, 11 và 12 của cấp THPT, mỗi năm có hai học kỳ chính và tối thiểu 35 tuần thực học. Điểm đáng giá nằm ở chỗ nội dung học không chỉ là “rút gọn văn hóa”, mà cơ sở đào tạo phải xây dựng kế hoạch toàn khóa trên cơ sở kết hợp kiến thức chương trình THPT với kiến thức chuyên môn nghề, bảo đảm học sinh vừa có nền tảng phổ thông, vừa hình thành kỹ năng nghề nghiệp đủ để tham gia thị trường lao động hoặc học lên. Năm học thứ ba được thiết kế như bước chuẩn bị bản lề, giúp học sinh rõ ràng hơn về hai hướng: tiếp tục con đường học tập hoặc đi làm.
Thi tốt nghiệp THPT và cánh cửa xét tuyển đại học từ trung học nghề
Điểm thay đổi mang tính bước ngoặt là học sinh trung học nghề không còn “bị tách” khỏi kỳ thi tốt nghiệp THPT. Người học có nguyện vọng và đáp ứng điều kiện theo quy định được đăng ký dự thi các môn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, thay vì chỉ thi tốt nghiệp chương trình trung học nghề. Đề thi tốt nghiệp trung học nghề gồm Toán, Ngữ văn, các môn theo định hướng nghề nghiệp và chuyên môn nghề; riêng chuyên môn nghề phải thi cả lý thuyết và thực hành. Quan trọng hơn, kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT có thể dùng để đăng ký xét tuyển vào các chương trình đào tạo ở trình độ cao hơn, tức là cửa vào cao đẳng, đại học vẫn rộng mở với học sinh trung học nghề. Quy định này gửi một thông điệp rất rõ: con đường học tập của học sinh trung học nghề không khép lại ở tấm bằng nghề, mà có thể kéo dài lên các bậc học cao hơn nếu học sinh đủ nỗ lực và mong muốn.
Thông tư 79 và ý nghĩa đối với con đường học tập sau THCS
Thông tư số 79/2026/TT-BGDĐT ngày 25/9/2026 về Quy chế đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp đã lần đầu quy định cụ thể việc tổ chức đào tạo và thi tốt nghiệp chương trình giáo dục trung học nghề. Cùng với các thông tư về tuyển sinh, chương trình phổ thông và liên thông, thông tư này tạo ra một lộ trình khá rõ cho học sinh sau THCS: có thể tiếp tục học THPT thường hoặc chọn trung học nghề và vẫn giữ quyền tiếp tục học lên. Theo quy định, doanh nghiệp tham gia đào tạo phải đáp ứng điều kiện về ngành nghề, cơ sở vật chất, trang thiết bị và người dạy, đồng thời người học có thể được công nhận năng lực đã tích lũy thông qua kinh nghiệm làm việc nếu đáp ứng chuẩn đầu ra. Như vậy, con đường học tập trở nên mềm dẻo hơn: học sinh có thể đi làm sớm, quay lại học, liên thông lên trình độ cao hơn, mà không bị ràng buộc bởi một lộ trình “một lần chọn là chọn mãi”.
Phụ huynh và học sinh nên chuẩn bị thế nào cho lộ trình mới?
Quy định mới mở rộng lựa chọn, nhưng lựa chọn nhiều không đồng nghĩa quyết định sẽ dễ hơn. Sau lớp 9, phụ huynh và học sinh cần nhìn trung học nghề như một con đường học tập song song, chứ không phải lối rẽ cho những em “học yếu” như định kiến lâu nay. Khi cân nhắc, gia đình nên tìm hiểu kỹ yêu cầu tuyển sinh, nội dung chương trình, thời gian đào tạo, văn bằng, cơ hội liên thông và tỷ lệ học sinh tiếp tục học lên tại từng cơ sở. Về phía học sinh, việc sớm xác định sở thích nghề nghiệp sẽ giúp tận dụng tốt chương trình ba năm: chọn môn thi tốt nghiệp THPT phù hợp, giữ vững năng lực văn hóa, đồng thời nghiêm túc với phần thực hành nghề vì đây là lợi thế khi xét tuyển đại học trong các ngành có tính ứng dụng. Lựa chọn trung học nghề đáng giá nhất khi được đặt trong kế hoạch dài hạn, thay vì quyết định vội vàng vì áp lực điểm số hay trào lưu nhất thời.
