Tinh gọn tuyển sinh: Cơ hội công bằng hơn nhưng ít đường vòng
Tinh gọn phương thức tuyển sinh đại học là chủ trương Bộ GD&ĐT đang xây dựng nhằm giảm số con đường vào đại học, chuẩn hóa cách đánh giá thí sinh và tăng khả năng so sánh giữa các nguồn điểm, để những học sinh có năng lực tương đương không bị đối xử khác nhau chỉ vì chọn phương thức xét tuyển khác nhau. Theo dự thảo Thông tư tuyển sinh, danh mục phương thức xét tuyển dự kiến áp dụng từ mùa tuyển sinh đại học 2027 sẽ giảm từ 19 xuống còn 11, và mỗi trường chỉ được dùng tối đa 5 phương thức. Ở cấp ngành, lộ trình còn mạnh hơn: từ 2027, mỗi ngành hoặc chương trình đào tạo tối đa 3 phương thức; từ 2028, chỉ còn một phương thức đăng ký xét tuyển (không tính tuyển thẳng, cử tuyển). Điều đó nghĩa là thời kỳ "rải hồ sơ khắp nơi, trúng bằng mọi đường" đang đi đến hồi kết.
Vì sao phải siết phương thức xét tuyển và chuẩn hóa tuyển sinh?
Điểm mấu chốt không phải số lượng phương thức, mà là sự công bằng giữa các thí sinh. Dữ liệu tuyển sinh giai đoạn 2022–2026 cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các phương thức xét tuyển, chỉ 36,4% tổng số lượt chương trình đào tạo có căn cứ đối chiếu chính thức. Nói thẳng: phần lớn ngành học đang dùng nhiều thang đo mà chưa chứng minh được chúng tương đương. Điểm học bạ trong cùng mã ngành thường cao hơn khá xa so với điểm thi tốt nghiệp THPT, hơn 2.000 chương trình đào tạo có mức chênh điểm giữa các phương thức từ 3 điểm trở lên. Khi một ngành sử dụng nhiều con đường tuyển sinh nhưng không có cơ chế đối sánh tin cậy, thí sinh năng lực tương đương có thể bị đánh giá khác nhau chỉ vì chọn con đường khác. Việc chuẩn hóa tuyển sinh vì vậy là bước buộc phải làm, nếu chúng ta coi điểm số là thước đo nghiêm túc chứ không phải "vé vào" theo lối tiện đâu dùng đó.
Lộ trình mới: Ít phương thức hơn, không phải ít cơ hội hơn
Dự thảo không hề nhắm tới việc đóng bớt cánh cửa đại học; nó nhắm vào chuyện giảm bất công trong cơ hội trúng tuyển. Theo Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, mục tiêu của việc giảm phương thức xét tuyển là tăng sự bình đẳng trong cơ hội trúng tuyển, chứ không thu hẹp cơ hội vào đại học. Từ 2027, tuyển sinh đại học 2027 sẽ diễn ra trong khuôn khổ danh mục 11 phương thức xét tuyển mới, gồm: xét kết quả thi tốt nghiệp THPT, xét kết quả học tập THPT, xét tuyển thẳng, dùng kết quả kỳ thi tuyển sinh chung hoặc kỳ thi riêng của cơ sở đào tạo, chứng chỉ quốc tế, phương thức kết hợp, xét thí sinh tốt nghiệp THPT theo chương trình nước ngoài và một số hình thức khác. Từ 2028, mỗi ngành chỉ còn một phương thức đăng ký xét tuyển, nhưng các trường vẫn được quyền lựa chọn cách thức đánh giá phù hợp với chuẩn đầu vào của từng chương trình. Nói cách khác, Nhà nước siết số lượng, nhưng vẫn để trường tự chủ trong cấu trúc bài thi và thang đánh giá.
Thí sinh chuẩn bị thi đại học nên thay đổi chiến lược như thế nào?
Trong bối cảnh chuẩn hóa tuyển sinh, chiến lược "ôm càng nhiều phương thức càng tốt" mất dần tác dụng. Mỗi phương thức sẽ phải bảo đảm tất cả thí sinh đủ điều kiện đều có thể tham gia, tiêu chí được công bố rõ ràng và kết quả quy đổi về một thang điểm chung. Điều này có hai mặt với thí sinh chuẩn bị thi đại học. Một mặt, ít đường vòng hơn đồng nghĩa với việc cần tập trung ôn kỹ những kênh chính: thi tốt nghiệp THPT, điểm học bạ, kỳ thi riêng nếu ngành bạn chọn yêu cầu. Mặt khác, sự minh bạch và khả năng đối sánh tốt hơn giữa các nguồn điểm giúp bạn đọc đề án tuyển sinh, so sánh điểm chuẩn và tự đánh giá cơ hội trúng tuyển một cách rõ ràng hơn, thay vì đoán non đoán già giữa cả chục phương thức. Thay vì chạy đua sưu tầm càng nhiều điểm, chứng chỉ, hãy đặt câu hỏi: phương thức bạn nhắm tới đo đúng năng lực liên quan đến ngành học, và bạn có thực sự mạnh ở thang đó không.
Góc nhìn cá nhân: Tinh gọn là đúng hướng, nhưng cần theo dõi tác động dài hạn
Việc giảm phương thức xét tuyển, về lý thuyết, là bước tiến tới một hệ thống tuyển sinh minh bạch hơn, có khả năng so sánh tốt hơn giữa các nguồn điểm và hạn chế chênh lệch cơ hội trúng tuyển do sự khác biệt giữa các phương thức. Tôi ủng hộ tinh thần đó, bởi tuyển sinh đại học không chỉ là phân phối chỉ tiêu, mà là quá trình nhận diện và lựa chọn người học phù hợp để đào tạo thành nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu xã hội. Tuy nhiên, cảnh báo của một số trường về rủi ro nếu mỗi ngành chỉ còn duy nhất một phương thức cũng không thể xem nhẹ. Một phương thức không chắc phản ánh đầy đủ năng lực cần thiết, trong khi nhiều phương thức mà không đối sánh được lại tạo bất công. Thí sinh vì thế cần chủ động đọc kỹ đề án tuyển sinh của ngành mình quan tâm, hiểu rõ phương thức xét tuyển mới mà ngành sử dụng, đồng thời chuẩn bị tâm thế linh hoạt: chấp nhận cuộc chơi minh bạch hơn, nhưng cũng khắt khe hơn với năng lực thực chất.
