Waste-to-energy: Không chỉ là xử lý rác, mà là thiết kế lại dòng tài nguyên
Waste-to-energy Việt Nam là mô hình chuyển đổi rác thải sinh hoạt thành năng lượng tái tạo từ rác thông qua công nghệ đốt phát điện, đồng thời gắn với hệ thống phân loại, tái chế và quản trị công–tư để tối đa hóa giá trị vật liệu trong nền kinh tế tuần hoàn và giảm phụ thuộc vào chôn lấp, qua đó tái định nghĩa quản lý rác thành phố như một chuỗi tài nguyên có thể đo lường, kiểm soát và khai thác hiệu quả. Điểm nhấn mới nhất của mô hình này là nhà máy xử lý rác BIWASE, giai đoạn đầu có khả năng xử lý khoảng 500 tấn rác mỗi ngày và phát điện với công suất 12 MW. Đây không chỉ là câu chuyện về một nhà máy, mà là biểu tượng cho cách doanh nghiệp cấp nước – vốn đang đầu tư hoặc tham gia quản lý hơn 17 nhà máy nước tại TP. HCM, Đồng Nai, Cần Thơ, Tây Ninh, Vĩnh Long, Quảng Trị – mở rộng vai trò sang hạ tầng chất thải. Nhưng nếu nhìn waste-to-energy như câu trả lời duy nhất, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội lớn hơn: biến rác thành một dòng tài nguyên có thứ tự ưu tiên rõ ràng, trong đó đốt phát điện chỉ là mắt xích cuối cùng, không phải điểm xuất phát.
Từ nhà máy 1.000 tỷ đồng đến Sóc Sơn 135 MW: Bản đồ mới của năng lượng tái tạo từ rác
Nhà máy điện rác BIWASE được xây dựng tại Khu liên hợp xử lý chất thải của doanh nghiệp với tổng vốn đầu tư khoảng 1.150 tỷ đồng. Ở giai đoạn đầu, dự án xử lý 500 tấn rác/ngày và phát điện 12 MW, hướng tới tổ hợp 24 MW trong các bước tiếp theo. Trước đó, BIWASE đã vận hành nhà máy đốt rác phát điện đầu tiên công suất 5 MW, xử lý khoảng 200 tấn/ngày. Khi đi vào hoạt động, nhà máy mới sẽ giúp chuyển thêm một phần đáng kể lượng rác đầu vào sang công nghệ đốt phát điện, qua đó giảm nhu cầu xử lý bằng phương thức chôn lấp. Ở phía Bắc, Hà Nội đang cho thấy quy mô một thành phố đốt rác phát điện: tính đến hết tháng 6/2026, khoảng 83% rác sinh hoạt của Thành phố được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện, tỷ lệ chôn lấp còn khoảng 17%. Dự án mở rộng Nhà máy điện rác Sóc Sơn được động thổ ngày 29/4/2026, tập trung xử lý khoảng 1.600 tấn rác đã chôn lấp mỗi ngày, nâng tổng công suất phát điện lên 135 MW, dự kiến vận hành toàn bộ vào quý IV/2027. Hai dự án này cho thấy điện rác đang chuyển từ thí điểm sang hạ tầng năng lượng đô thị, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: chúng ta muốn tối đa hóa kilowatt giờ hay tối đa hóa giá trị tài nguyên?
Một câu trích dẫn đáng chú ý: "Tính đến hết tháng 6/2026, khoảng 83% rác sinh hoạt của Thành phố được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện, tỷ lệ chôn lấp còn khoảng 17%". Con số này vừa là thành tích, vừa là lời nhắc rằng nếu phần lớn rác đều vào lò đốt, nguy cơ đốt luôn cả giấy, nhựa, kim loại – những dòng có giá trị tái chế – là rất rõ. Điện rác, vì vậy, phải đứng đúng vị trí trong sơ đồ ưu tiên tài nguyên: sau giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế và xử lý sinh học.
Quản lý rác thành phố: từ “một tấn rác” đến “một dòng tài nguyên”
Cách quản lý rác thành phố ở Việt Nam đang dịch chuyển từ tư duy “đem bao nhiêu tấn đến nhà máy xử lý rác” sang “quản trị một dòng tài nguyên phức hợp”. Một tấn rác sinh hoạt không đồng nhất: giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh, thức ăn thừa, pin, vật liệu hỗn hợp… có giá trị kinh tế, tác động môi trường và phương án xử lý khác nhau. Câu hỏi đúng không phải “rác có xử lý được không?”, mà là “phương án nào tạo ra tổng giá trị kinh tế, môi trường, xã hội cao nhất cho từng dòng vật chất?”. Khung pháp lý mới dựa trên Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các sửa đổi, bổ sung có hiệu lực từ năm 2026, phân chia chất thải rắn sinh hoạt thành ba nhóm: có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Kế hoạch số 52/KH-UBND của Hà Nội đặt mục tiêu 100% phường, xã tổ chức phân loại rác tại hộ gia đình, cá nhân và đến năm 2030, 100% chất thải rắn sinh hoạt được vận chuyển tới các khu xử lý tập trung để đốt phát điện hoặc áp dụng công nghệ tiên tiến. Đây là cặp mục tiêu có vẻ mâu thuẫn nhưng thực tế bổ trợ nhau: phân loại để giữ lại tối đa vật liệu có thể tái chế, đồng thời đảm bảo phần còn lại phù hợp với thu hồi năng lượng.
Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở công nghệ lò đốt, mà ở khả năng kết nối các mắt xích. Hộ dân có thể phân loại đúng nhưng xe thu gom trộn lại; doanh nghiệp tái chế có công nghệ nhưng thiếu nguyên liệu sạch; nếu cơ chế thanh toán chỉ trả cho khối lượng xử lý, hệ thống dễ ưu tiên “nhiều rác đi qua” hơn “nhiều tài nguyên được giữ lại”. Một hệ thống tốt không cần phân loại càng chi tiết càng tốt, mà cần “phân loại vừa đủ, đúng loại và đúng chỗ”: đủ đơn giản để người dân thực hiện, đủ ổn định để chuỗi phía sau tiếp nhận, đủ giá trị để lợi ích toàn hệ thống lớn hơn chi phí. Đây là nơi kinh tế tuần hoàn bước ra khỏi sách vở, trở thành bài toán thiết kế dịch vụ, hợp đồng và dữ liệu trong quản lý rác đô thị.
Mô hình công–tư đa tầng: điện rác chỉ hiệu quả khi Nhà nước làm “nhạc trưởng”
Nếu waste-to-energy là cơ bắp, thì mô hình công–tư hiện đại đa tầng là hệ thần kinh của kinh tế tuần hoàn từ rác. Bài học hiển nhiên sau khi Hà Nội tăng mạnh tỷ lệ đốt phát điện là: điện rác giải quyết hiệu quả một phần của bài toán, nhưng không tự động tạo ra kinh tế tuần hoàn. Một mô hình phù hợp phải được hiểu là quản trị công–tư–cộng đồng đa tầng: liên kết bốn cấp Trung ương, Thành phố, phường/xã và cộng đồng/hộ; phân định rõ vai trò Nhà nước, doanh nghiệp và người dân; đồng thời gắn trách nhiệm với kết quả đo được. Trong kiến trúc này, Nhà nước không làm tất cả, mà đóng vai trò “nhạc trưởng hệ thống”: nhìn được rác phát sinh ở đâu, được ai thu gom, đi tới cơ sở nào và bao nhiêu được tái sử dụng, tái chế, xử lý hữu cơ, đốt phát điện hoặc xử lý cuối cùng. Doanh nghiệp như BIWASE – vốn đang phục vụ hơn 32 triệu dân qua 17 nhà máy nước – trở thành đối tác hạ tầng, đưa vốn, công nghệ và năng lực vận hành vào chuỗi xử lý và thu hồi năng lượng từ rác. Cộng đồng và hộ gia đình giữ vai trò cửa phân luồng đầu tiên thông qua phân loại tại nguồn.
Khi mô hình công–tư được thiết kế đúng, nhà máy xử lý rác không còn là “hố đen” nuốt ngân sách, mà là nút quan trọng trong mạng lưới tài nguyên. Nhà nước định ra thứ bậc ưu tiên (phòng ngừa, giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng, thải bỏ cuối cùng); doanh nghiệp tối ưu công nghệ và hiệu quả kinh tế ở từng mắt xích; người dân thực hiện phân loại vừa đủ. Dự án điện rác BIWASE cho thấy một phiên bản của mô hình này: dự án không chỉ xử lý chất thải mà còn tận dụng rác để phát điện và tiếp tục tái sử dụng phần chất thải sau đốt, phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn. Nhưng chỉ khi dữ liệu dòng rác được theo dõi xuyên suốt, các hợp đồng công–tư gắn với kết quả tài nguyên, và cơ chế chi trả khuyến khích giảm rác, hệ thống mới tránh được cạm bẫy “đốt càng nhiều càng tốt”.
Kết luận: Điện rác là phép thử, không phải đích đến cuối cùng
Nhìn từ nhà máy điện rác BIWASE trị giá hơn 1.000 tỷ đồng xử lý 500 tấn rác mỗi ngày đến tổ hợp Sóc Sơn 135 MW, dễ bị cuốn vào niềm hứng khởi công suất, megawatt và tỷ lệ chôn lấp giảm. Nhưng nếu dừng ở đó, chúng ta đã phản bội tinh thần kinh tế tuần hoàn. Điện rác là phép thử lớn cho năng lực thiết kế hệ thống – liệu Việt Nam có thể kết nối phân loại tại nguồn, tái chế, xử lý hữu cơ, thu hồi năng lượng và xử lý phần còn lại trong một kiến trúc quản trị thống nhất. Mô hình công–tư đa tầng, với Nhà nước làm nhạc trưởng, doanh nghiệp đưa vốn và công nghệ, cộng đồng phân loại và đồng hành, là câu trả lời thuyết phục nhất hiện nay. Nếu vượt qua được điểm nghẽn đứt gãy giữa các mắt xích, nhà máy xử lý rác sẽ trở thành biểu tượng của nền kinh tế tuần hoàn: nơi mỗi túi rác đô thị không còn là gánh nặng, mà là tín hiệu của một dòng tài nguyên đang được quản trị thông minh, tạo năng lượng tái tạo từ rác và giảm áp lực chôn lấp trong dài hạn. Còn nếu thất bại, những lò đốt hiện đại sẽ chỉ là cách đắt đỏ để đốt đi cả tài nguyên và cơ hội chuyển đổi xanh.
