Xu hướng đảo chiều: khi học sinh giỏi chủ động chọn học nghề
Xu hướng học sinh đạt điểm cao chủ động chọn trường cao đẳng nghề thay vì đại học là hiện tượng ngày càng rõ rệt, phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong cách thế hệ trẻ nhìn nhận giá trị của đào tạo kỹ năng thực tế, cơ hội việc làm và con đường phát triển dài hạn, thay cho quan niệm bằng cấp đại học là điều kiện bắt buộc để thành công. Xu hướng này không đến từ sự “bất đắc dĩ” mà từ lựa chọn có tính toán về thời gian học, chi phí, khả năng tìm việc và thu nhập sau tốt nghiệp, trong bối cảnh thị trường lao động biến động mạnh dưới tác động của công nghệ, tự động hóa và nhu cầu nhân lực kỹ thuật cao.
Những câu chuyện điểm cao rẽ hướng: chọn thực tế thay vì danh tiếng
Điểm đáng chú ý của xu hướng này là nhiều học sinh giỏi không bị “trượt” đại học, mà tự rời khỏi cuộc chơi. Phạm Việt Thanh, với điểm Toán 10, Vật lý 8, Ngữ văn 7,25 trong kỳ thi tốt nghiệp, hoàn toàn đủ sức vào nhiều trường đại học nhưng lại quyết định đăng ký ngành Công nghệ ô tô tại một trường nghề vì phù hợp sở thích và điều kiện kinh tế gia đình nông dân, tránh gánh nặng chi phí đại học xa nhà. Cũng rẽ hướng như vậy, Nguyễn Quốc Tuấn đạt trên 25 điểm vẫn bỏ qua đăng ký đại học để vào ngành Công nghệ hàn, sau khi tự nghiên cứu và nhận thấy nhu cầu nhân lực kỹ thuật trong các khu công nghiệp, doanh nghiệp cơ khí và xây dựng rất rộng mở với mức tuyển dụng ổn định. Những lựa chọn này không phải “hy sinh mơ ước”, mà là định nghĩa lại mơ ước cho sát với đời sống.
Lợi ích thực dụng: thời gian ngắn, kỹ năng dày và cửa việc làm rộng
Nếu trước đây học sinh lựa chọn con đường đại học gần như theo quán tính, thì nay tiêu chí đã dịch chuyển sang câu hỏi “ra trường làm gì và thu nhập thế nào”. Nhiều em ưu tiên chương trình có thời gian đào tạo ngắn hơn, tập trung vào đào tạo kỹ năng thực tế và các ngành có nhu cầu tuyển dụng cao, từ cơ khí, tự động hóa đến công nghệ hàn, lạnh. Các trường cao đẳng nghề đã chủ động tăng thời lượng thực hành, rèn tay nghề, kỹ năng mềm và tác phong công nghiệp cho người học, thay vì nặng lý thuyết. Một câu nói đáng chú ý từ nhà trường là: "Tỷ lệ có việc làm của học sinh tốt nghiệp đạt khoảng 81%, riêng bậc cao đẳng và trung cấp nghề trên 96,2%, với mức thu nhập trung bình 7–10 triệu đồng mỗi tháng". Những con số đó là lý lẽ thuyết phục hơn bất kỳ khẩu hiệu nào.
Thị trường lao động đổi nhịp: bằng cấp không còn là “vé vào cửa” duy nhất
Song song với dòng học sinh sang trường cao đẳng nghề, vẫn có những thủ khoa như Phạm Bích Phương chọn đại học, nhưng với tư duy rất khác: cô không xem bằng đại học là tấm vé đảm bảo việc làm, mà chỉ là môi trường để phát triển năng lực và tích lũy trải nghiệm, dự định đi thực tập sớm và mở rộng ngành nghề thử sức. Câu chuyện của Nguyễn Thị Hoài Thương – tốt nghiệp đại học, thu nhập khoảng 8,5 triệu đồng mỗi tháng và phải tiếp tục học lên, nâng kỹ năng để cải thiện vị trí – cho thấy bằng đại học cũng phải “làm lại” khi yêu cầu công việc thay đổi. Trong khi đó, nhu cầu lao động kỹ năng tăng mạnh ở khu công nghiệp trong nước và cả thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, tạo thêm cửa đi cho người tốt nghiệp nghề. Rõ ràng, thị trường đang gửi một thông điệp thẳng thắn: con đường sự nghiệp không còn bị độc quyền bởi đại học.
Từ một lối đi thành hệ sinh thái: học nghề không khép lại cơ hội
Điều đáng mừng là xu hướng học nghề không chỉ là “lối rẽ” mà đang hình thành cả một hệ sinh thái giáo dục – việc làm năng động. Nhiều trường cao đẳng nghề liên kết với 187 doanh nghiệp để tổ chức thực tập, tuyển dụng, đào tạo lại và nâng cao tay nghề cho người học; qua đó tạo việc làm cho hơn 40.000 học sinh với mức thu nhập 7–10 triệu đồng mỗi tháng. Đồng thời, các cơ sở đào tạo nghề mở thêm ngành mới gắn với kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và công nghệ cao, giúp người học không bị giới hạn vào những nghề truyền thống. Trong bối cảnh doanh nghiệp coi trọng thực hành, kỹ năng mềm và khả năng thích ứng, lời khuyên hợp lý không còn là “cứ vào đại học đi rồi tính”, mà là mỗi bạn trẻ phải tỉnh táo đọc thị trường, hiểu bản thân và chọn con đường gắn với năng lực, điều kiện và mục tiêu dài hạn của mình.
