Bình dân học vụ số: chiếc cầu nối người cao tuổi với thế giới trực tuyến
Bình dân học vụ số là các chương trình đào tạo cộng đồng giúp người cao tuổi học công nghệ từ mức cơ bản, từng bước hình thành kỹ năng số cho người già để gọi video, đọc báo điện tử, thực hiện thủ tục hành chính và giao dịch không tiền mặt trên điện thoại, đồng thời biết tự bảo vệ an toàn mạng người cao tuổi trước tin giả và lừa đảo trực tuyến. Những câu chuyện ở An Giang, Đà Nẵng hay Quảng Ninh cho thấy, chiến dịch này đang âm thầm thay đổi vị thế của người lớn tuổi trong môi trường số. Bà Phạm Thị Hương ở ấp Rạch Đùng, xã Kiên Lương, An Giang từng xem smartphone là thứ xa xỉ, nay ngày nào cũng lên Zalo gọi video cho con, đọc báo và theo dõi mạng xã hội. Sự thay đổi không phải nhờ những khẩu hiệu đẹp, mà từ cách tiếp cận gần gũi: "đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người".
Kỹ năng số cho người già: từ thao tác chạm lướt tới làm thủ tục hành chính
Điểm đáng giá của bình dân học vụ số là coi người cao tuổi như người dùng chính chứ không phải đối tượng bên lề. Ở nhiều xã nông thôn, các đoàn viên thanh niên không dừng ở việc chỉ cách bật/tắt máy, mà hướng dẫn người cao tuổi tra cứu trên VNeID, truy cập dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không tiền mặt và bảo vệ thông tin cá nhân trên mạng. Những kỹ năng số cho người già này đảo chiều thế bị động: từ chỗ sợ sai thao tác, người lớn tuổi bắt đầu chủ động yêu cầu cán bộ hỗ trợ để nộp hồ sơ đất đai trên Cổng dịch vụ công hoặc app địa phương. Hình ảnh bà Phạm Thị Thường thao tác đặt lịch, gửi hồ sơ ngay trên điện thoại tại Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Mạo Khê không còn hiếm nữa. Smartphone vì thế trở thành công cụ quyền lực, giúp họ tiết kiệm thời gian, giảm lệ thuộc con cháu và tăng tiếng nói trong các giao dịch với chính quyền.
An toàn mạng người cao tuổi: học công nghệ để không thành mục tiêu lừa đảo
Nếu chỉ dạy cách dùng ứng dụng mà bỏ qua an toàn mạng người cao tuổi, bình dân học vụ số sẽ biến người già thành con mồi thuận lợi cho kẻ xấu. Các mô hình ở miền núi Sông Kôn cho thấy cách làm đúng: người lớn tuổi như ông Nguyễn Văn Lộc được chỉ không chỉ đọc báo điện tử, nhắn tin với con cháu mà còn học phân biệt tin thật – tin giả và nhận diện các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến. Đây là bước chuyển quan trọng: coi người cao tuổi là tác nhân tham gia chống tin giả, chứ không chỉ là đối tượng "cần bảo vệ". Khi họ hiểu cơ chế giả mạo tài khoản, đường link lạ, lời hứa "trúng thưởng", họ có thể cảnh báo cả gia đình. Ngược lại, bỏ qua lớp người này sẽ tạo ra khoảng trống an ninh số ở nông thôn, nơi tin đồn lan nhanh nhưng khả năng kiểm chứng lại yếu hơn thành thị.
Hạ tầng số chưa đủ: phải có người dân tham gia và làm chủ công nghệ
Một sai lầm phổ biến trong chuyển đổi số là tin rằng chỉ cần đường truyền tốt, thiết bị hiện đại là mọi người tự khắc dùng được. Thực tế ở Quảng Ninh cho thấy, sau giai đoạn đầu tư hạ tầng, hiệu quả chỉ xuất hiện khi công nghệ gắn với nhu cầu hàng ngày như khám chữa bệnh, giao dịch hành chính, an sinh xã hội và sinh hoạt cộng đồng. Người dân bắt đầu tham gia khi thấy lợi ích cụ thể: nộp hồ sơ đất đai ít phải đi lại, tích hợp thẻ bảo hiểm y tế vào VNeID để khám bệnh nhanh hơn, quét mã QR thanh toán ở chợ thay vì đếm tiền lẻ. "Trên toàn thành phố Đà Nẵng hiện đã có hơn 3.700 tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 24.000 tình nguyện viên". Con số này cho thấy: lực lượng hỗ trợ trực tiếp và sự sẵn sàng học của cư dân mới quyết định thành công, chứ không phải số lượng robot hay ứng dụng được ra mắt.
Gia đình số và bài học cho chính sách: coi người cao tuổi là trung tâm, không là ngoại lệ
Trong nhiều ấp, phong trào bình dân học vụ số lan vào từng mái nhà với mô hình "gia đình số": con cháu hướng dẫn ông bà dùng ứng dụng định danh, đọc báo, gọi video, thanh toán không tiền mặt. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là điều chỉnh quan hệ thế hệ: người cao tuổi học công nghệ để tiếp tục tham gia đời sống gia đình và cộng đồng, không bị đẩy ra ngoài các cuộc trò chuyện diễn ra trên mạng xã hội hay các nhóm chat. Chính sách chuyển đổi số nếu coi họ là trường hợp đặc biệt sẽ thất bại; phải thiết kế ngay từ đầu với giả định rằng người trên 60 là nhóm người dùng lớn và đa dạng. Bình dân học vụ số đang chứng minh một điều giản dị nhưng thường bị bỏ quên: hạ tầng số là điều kiện cần, song chỉ khi người dân – đặc biệt là lớp cao tuổi ở nông thôn – làm chủ công nghệ, chuyển đổi số mới trở thành thay đổi chất lượng cuộc sống chứ không phải thêm một lớp thủ tục.
