Bình dân học vụ số là gì và vì sao nó quan trọng lúc này
Bình dân học vụ số là phong trào phổ cập kỹ năng số cơ bản cho người dân, đặc biệt là người lớn tuổi, lao động tự do và đồng bào vùng khó, để họ biết sử dụng điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến và các tiện ích số hàng ngày, từ đó giảm phụ thuộc vào người khác và từng bước tự chủ trong đời sống cá nhân lẫn gia đình. Thay vì coi công nghệ là đặc quyền của người trẻ thành thị, phong trào này đặt mục tiêu biến chiếc điện thoại phổ biến thành công cụ thực tế để nộp hồ sơ, nhận thông tin chính quyền, thanh toán và bảo vệ mình trên không gian mạng. Điểm đáng nói là nhu cầu đến từ thực tế, không phải khẩu hiệu. Mỗi năm, chỉ riêng một phường đã tiếp nhận gần 15.000 hồ sơ trực tuyến, khoảng 1.300 hồ sơ mỗi tháng, trong khi nhiều người dân vẫn lúng túng với thao tác trên điện thoại và máy tính. Nếu không có bình dân học vụ số, chuyển đổi số sẽ chỉ dừng lại ở cổng dịch vụ đẹp mắt nhưng ít người tự dùng được.
Từ TP.HCM đến vùng khó Quảng Ngãi: công nghệ đi từng ngõ
Phong trào bình dân học vụ số bắt đầu được nhắc đến nhiều ở TP.HCM, nơi các chiến dịch Mùa Hè Số cho thấy một nghịch lý: 73% người dân gặp khó vì không nhớ số căn cước, mật khẩu hoặc số điện thoại đăng ký, và 63,7% người được hỗ trợ – chủ yếu là người cao tuổi, tiểu thương, lao động tự do – chưa quen dùng điện thoại thông minh. Nói cách khác, hạ tầng số đã xây xong, nhưng kỹ năng số vẫn là “nút thắt cổ chai”. Từ đó, cách làm thay đổi: tổ công nghệ số cộng đồng được đưa xuống tận khu phố, tổ chức các buổi hướng dẫn ngoài giờ hành chính, không chỉ làm giùm mà để người dân tự thao tác trên thiết bị của mình. Và điều đáng chú ý là tinh thần này không dừng ở đô thị. Ở xã Thanh Bồng, Quảng Ngãi, công an xã chia thành các tổ phụ trách từng thôn, phối hợp với lực lượng an ninh cơ sở, bí thư, trưởng thôn và các đoàn thể đến từng gia đình tuyên truyền, hướng dẫn. Khoảng cách địa lý được rút ngắn bằng những bước chân rất cụ thể, không phải bằng khẩu hiệu về chuyển đổi số.
Dịch vụ công trực tuyến: từ “việc của con cháu” thành việc mỗi công dân
Nếu trước đây, làm một thủ tục hành chính trực tuyến gần như là “việc của con cháu”, thì bình dân học vụ số đang xoay lại câu chuyện đó. Ở TP.HCM, các phường đưa dịch vụ công trực tuyến ra khỏi trụ sở, vào tận khu dân cư: mô hình “Giải quyết thủ tục hành chính ngay tại khu dân cư” tại Phú Nhuận đã hướng dẫn hơn 500 người dân tạo tài khoản định danh điện tử, nộp hồ sơ trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và làm quen với dịch vụ công trực tuyến trong đợt thí điểm tại 5 khu phố. UBND phường Tân Bình còn mở hẳn “Điểm hỗ trợ dịch vụ công trực tuyến ngoài giờ” ngay trong khu dân cư, để người dân không phải mất cả buổi lên phường chỉ để hỏi vài thao tác. Ở Quảng Ngãi, chương trình bình dân học vụ số bắt đầu bằng những thao tác tưởng như nhỏ: mở ứng dụng, tạo tài khoản, đăng nhập, tra cứu thông tin, tích hợp giấy tờ và nộp hồ sơ trực tuyến. Nhưng với người như bà Hồ Thị Hiền, từ chỗ chỉ biết nghe, gọi đến khi dùng VNeID, nộp hồ sơ trực tuyến, thanh toán bằng mã QR, nhận thông tin từ chính quyền và cảnh giác hơn với lừa đảo mạng, đó là một cuộc dịch chuyển vị thế rất rõ: từ phụ thuộc sang tự chủ.
Tự chủ trong gia đình và cộng đồng: kỹ năng số lan tỏa như dây chuyền
Giá trị lớn nhất của bình dân học vụ số không nằm ở việc một người biết thêm vài thao tác, mà ở sự thay đổi cấu trúc phụ thuộc trong gia đình và cộng đồng. Với người lớn tuổi, một kỹ năng số không mang lại cảm giác thời thượng như cách người trẻ dùng công nghệ, nhưng lại có giá trị rất đời thường: không phải chờ con cháu, không phải đi lại nhiều lần, có thể tự kiểm tra thông tin khi cần. Ở thôn Trà Hiệp và Trà Thanh, khi một thành viên biết sử dụng công nghệ, họ hướng dẫn cha mẹ, hỗ trợ con cái, giúp người thân tra cứu giấy tờ hoặc làm thủ tục vốn phải mất cả buổi đi lại. Gia đình anh Hồ Văn Ngọc tranh thủ sau buổi làm nương rẫy đưa con đến làm căn cước, kích hoạt định danh điện tử mức 2; với anh, đó không chỉ là một thủ tục mà là cách chuẩn bị cho cả nhà tiếp cận dịch vụ công dễ hơn sau này. Bớt một chuyến xe đường dài, bớt một buổi nghỉ làm lo giấy tờ – với gia đình vùng sâu, vùng xa, đây là lợi ích rất cụ thể, khiến công nghệ trở thành phương tiện tiết kiệm thời gian, công sức và chi phí, chứ không phải thứ xa lạ.
Từ phổ cập đến tự chủ: điều gì sẽ quyết định thành công của phong trào
Phong trào bình dân học vụ số sẽ chỉ thành công nếu đi hết hành trình từ “được hướng dẫn” đến “biết làm” và cuối cùng là “tự làm”. Ngay tại TP.HCM, khảo sát cho thấy người dân có smartphone, từng tiếp cận dịch vụ số và thậm chí đã được hướng dẫn, nhưng điều đó không đồng nghĩa họ có thể tự đi hết một quy trình số. Cách nhanh nhất để hoàn thành hồ sơ là cán bộ làm giùm, nhưng nếu mục tiêu là phổ cập kỹ năng số, điều quan trọng hơn là kiên nhẫn để người dân tự thao tác dưới hướng dẫn. Quảng Ngãi cho thấy một hướng đi đáng chú ý: toàn tỉnh đã có 1.477 Tổ công nghệ số cộng đồng với gần 12.200 thành viên, được thành lập tại 96/96 xã, phường, phủ 100% thôn, tổ dân phố. Các mô hình “Góc chuyển đổi số”, “Mỗi công dân – Một định danh số”, “Ngày cuối tuần hỗ trợ chuyển đổi số cho người dân”… tạo ra mạng lưới hỗ trợ ngay tại cơ sở. Nếu những mạng lưới này giữ được tinh thần “đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người”, bình dân học vụ số không chỉ là chiến dịch mà có thể trở thành một văn hóa: coi kỹ năng số là phần tất yếu của quyền công dân và năng lực độc lập của mỗi người.
