Bình dân học vụ số: từ khái niệm đến đổi đời người yếu thế
Bình dân học vụ số là những chương trình phổ cập kỹ năng số cơ bản cho mọi người dân, đặc biệt nhóm yếu thế như người cao tuổi, lao động thủ công, cư dân vùng quê, giúp họ sử dụng điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến và giao dịch online an toàn để không bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số quốc gia.
Điều đáng nói là các phong trào bình dân học vụ số mới đang chứng minh một điều tưởng hiển nhiên nhưng lâu nay bị bỏ qua: chuyển đổi số cộng đồng không bắt đầu từ ứng dụng, nền tảng hay các chỉ số, mà bắt đầu từ nỗi sợ rất người – sợ làm sai, sợ bị lừa, sợ “mình già rồi thì học làm gì”. Khi chính quyền chọn cách đi ngược chiều, bước vào từng ngõ nhỏ vùng quê, từng quán cà phê xóm lao động để dạy từng cú chạm màn hình, công nghệ từ chỗ xa lạ bỗng trở thành công cụ giải phóng thời gian, sức lực và mở ra quyền tiếp cận dịch vụ công bằng hơn.
Đình Lập: bình dân học vụ số biến vùng quê thành lớp học công dân số
Ở xã Đình Lập, bình dân học vụ số không phải khẩu hiệu trên pano mà là những buổi hướng dẫn định kỳ ngay tại thôn xóm. Phong trào được tổ chức với phương châm lấy người dân làm trung tâm, lấy công nghệ làm công cụ, cùng nhiều cách làm sáng tạo để giúp người dân thích ứng và vận dụng hiệu quả các tiện ích số vào cuộc sống. Trong quý I/2026, Ủy ban MTTQ xã triển khai mô hình “Mỗi thôn một góc chuyển đổi số” tại 3 thôn điểm: thôn 5, Quyết Tiến và Pò Tấu. Ở thôn 5, nơi có 135 hộ và hầu hết gia đình đều dùng điện thoại thông minh, mỗi tháng người dân có ít nhất hai buổi được cán bộ xã hướng dẫn sử dụng dịch vụ công trực tuyến, ứng dụng số, thanh toán không dùng tiền mặt, mua bán trên sàn thương mại điện tử.
Đây là chuyển đổi số cộng đồng theo nghĩa đầy đủ nhất: tổ công nghệ số cộng đồng có mặt ở 26/26 thôn, đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người để nâng cao kỹ năng số vùng quê và đưa các ứng dụng số vào đời sống. Cách làm này nhấn mạnh trách nhiệm tới từng cán bộ và từng thôn, thay vì giao chỉ tiêu chung chung. Người dân không chỉ được cài ứng dụng, mà còn được cảnh báo thủ đoạn lừa đảo trên môi trường mạng, học cách làm thủ tục hành chính, thanh toán và giao dịch trực tuyến an toàn. Kết quả, xã đã hoàn thành 4/5 chỉ tiêu của phong trào bình dân học vụ số và thủ tục hành chính được giải quyết hiệu quả hơn nhờ ứng dụng số.
Người cao tuổi: từ tự ti với điện thoại đến tự tin tự làm thủ tục
Nếu muốn biết bình dân học vụ số có thực sự thay đổi cuộc sống hay không, hãy nhìn vào người cao tuổi. Tại Đình Lập, bà Lưu Thị Sáy từng nghĩ “mình già rồi thì học làm gì”, e dè với điện thoại thông minh, nhưng sau khi được cán bộ xã và tổ công nghệ số cộng đồng hướng dẫn tận tình, bà thấy dễ hiểu và đã có thể dùng điện thoại để làm những việc trước đây phải lên UBND xã. Câu chuyện này cho thấy rào cản chính của người cao tuổi dùng công nghệ không phải là tuổi tác, mà là cách dạy và thái độ của người dạy. Ở Tam Thăng (TP.HCM), mô hình “Digital Coffee Station – Digital Literacy 4.0” đặt ngay trong quán cà phê, nơi cán bộ, đoàn viên và tổ công nghệ số cộng đồng trực tiếp hỗ trợ người cao tuổi và nhóm yếu thế dùng VNeID, dịch vụ công trực tuyến và các tiện ích số khác.
Cách tiếp cận “đem lớp học tới chỗ người cần nhất” là lời đáp rõ ràng cho câu hỏi vì sao nhiều năm phổ cập số vẫn không chạm được tới tầng đáy. Người trẻ có thể tự khám phá nền tảng mới, nhưng người cao tuổi, người khuyết tật, lao động chân tay cần hướng dẫn trực quan, thậm chí cầm tay chỉ từng thao tác. Khi họ cảm thấy mình được tôn trọng và có người kiên nhẫn kèm cặp, nỗi sợ công nghệ nhường chỗ cho sự tò mò và rồi là thói quen. Từ chỗ chờ con cháu làm hộ, họ dần tự tra cứu thông tin, nộp hồ sơ online, thanh toán không tiền mặt, trở thành công dân số theo nghĩa trọn vẹn chứ không phải “người ngoài cuộc” của thời đại số.
TP.HCM: phong trào Digital Literacy và sức mạnh mạng lưới ở cơ sở
TP.HCM chọn một hướng đi khác nhưng cùng bản chất: đem kỹ năng số len vào từng ngóc ngách đời sống. Phong trào Digital Literacy được triển khai rộng khắp với sự tham gia của tất cả các cấp, ngành, địa phương, Mặt trận và các tổ chức chính trị – xã hội, mục tiêu không chỉ là mở rộng số người được đào tạo mà còn đưa kỹ năng số đến từng nhóm dân cư, nhất là những người hạn chế tiếp cận công nghệ. Theo Sở Khoa học và Công nghệ, giai đoạn 2025–2026, thành phố đã tổ chức 546 khóa đào tạo với 77.741 người tham gia; hiện có 5.947 tổ công nghệ số cộng đồng tại 168 phường, xã, khu vực đặc thù với khoảng 29.000 thành viên, và khoảng 80 địa bàn có đội hình bình dân học vụ số hoặc mô hình tương đương.
Điểm đáng chú ý là thành phố không trói phong trào vào những lớp học tập trung khô khan. Kỹ năng số được đưa vào “quán cà phê số”, các buổi “cà phê sáng – trao đổi với dân”, “trạm công dân số”, “khu phố số”, “điểm tư vấn số cộng đồng” hay các đội lưu động tới khu nhà trọ. Tổ công nghệ số cộng đồng được trang bị kỹ năng qua 69 khóa về kỹ năng số và an toàn thông tin cho 18.000 thành viên, rồi chính họ quay lại hỗ trợ hơn 36.000 cán bộ, người dân, doanh nghiệp. Đây là một lựa chọn mang tính chính trị rõ ràng: thay vì đợi người dân tự bơi trong biển ứng dụng, chính quyền xây mạng lưới “cầu nối số” dày đặc, biến mọi không gian đời sống thành điểm chạm kỹ năng số.
Từ kỹ năng số vùng quê đến quyền công dân số an toàn
Khi người dân vùng sâu vùng xa lẫn cư dân đô thị được trang bị kỹ năng số, tác động không dừng ở chuyện tiện hơn vài thủ tục. Ở Đình Lập, người dân được hướng dẫn định kỳ sử dụng dịch vụ công trực tuyến, ứng dụng số, thanh toán không dùng tiền mặt và mua bán trên sàn thương mại điện tử; họ nhận ra sử dụng ứng dụng số vừa tiện, vừa đỡ tốn công sức, thời gian. Ở TP.HCM, từ tâm lý e dè với công nghệ, nhiều người đã chủ động cài đặt và dùng VNeID, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không tiền mặt và ứng dụng Công dân số của thành phố, với hơn 6 triệu lượt tương tác và 691.042 người cài đặt, sử dụng. Đây là minh chứng rõ ràng rằng bình dân học vụ số đang mở cửa cho người dân bước vào không gian dịch vụ công và giao dịch trực tuyến an toàn.
Tuy vậy, nếu xem đây là thành quả cuối cùng thì chúng ta vẫn đang tự giới hạn mình. Chuyển đổi số cộng đồng không chỉ là phổ cập vài thao tác dùng app, mà là xây nền tảng để người dân tham gia hoạch định, giám sát và thụ hưởng chính sách trên không gian số. Kế hoạch sắp tới của TP.HCM là tiếp tục ưu tiên phổ cập kỹ năng số và an toàn thông tin cho học sinh, công nhân, người cao tuổi, nhóm yếu thế; đồng thời cải thiện tài liệu, đa dạng phương thức đào tạo và tăng nội dung về AI, dữ liệu số, an toàn thông tin và các nền tảng thiết yếu, đồng thời củng cố các tổ công nghệ số cộng đồng với sự tham gia của thanh niên, sinh viên, tình nguyện viên. Nếu Đình Lập tiếp tục kiên trì mô hình mỗi thôn một góc chuyển đổi số, còn đô thị duy trì mạng lưới bình dân học vụ số linh hoạt, thì khoảng cách số hóa giữa vùng quê và thành phố có cơ hội thu hẹp theo nghĩa thực chất: bình đẳng về quyền tiếp cận, chứ không chỉ là số lượng tài khoản.
