Khi đơn 100.000 đồng chỉ còn hơn 20.000 đồng: bức tranh lợi nhuận méo mó
Cuộc khủng hoảng chi phí của tiểu thương đường phố trên các app giao đồ ăn là tình trạng lợi nhuận bị bào mòn bởi phí nền tảng giao hàng, nghĩa vụ thuế, chi phí bao bì và khuyến mãi, khiến mỗi đơn hàng trị giá 100.000 đồng đôi khi chỉ còn khoảng 20.000 đồng lãi thực tế, đặt dấu hỏi về tính bền vững của mô hình bán hàng online đối với các quán ăn nhỏ lẻ. Theo chia sẻ của anh B.L, một chủ quán phở ở Hà Nội, tưởng rằng đơn 100.000 đồng thì quán thu về đủ 100.000 đồng, nhưng thực tế là chuỗi chi phí dày đặc. Đầu tiên là phí nền tảng giao hàng 25%, tương đương 25.000 đồng cho một đơn trị giá 100.000 đồng. Tiếp đó là thuế 4,5%, nghĩa là thêm 4.500 đồng rời khỏi túi quán. Cộng với 50.000 đồng nguyên liệu và bao bì để làm ra món ăn mang đi, số tiền còn lại chỉ nhỉnh hơn 20.000 đồng. Trong một câu nói đáng trích, anh L. cho biết: “Với đơn hàng 100.000 đồng, sau khi trừ 25.000 đồng phí nền tảng, 4.500 đồng thuế và 50.000 đồng chi phí nguyên vật liệu, quán chỉ còn 20.500 đồng”. Khi lợi nhuận quán ăn mỏng đến vậy, mọi rủi ro nhỏ nhất trên đường giao hàng cũng có thể biến một ngày bận rộn thành một ngày lỗ.
Chi phí bán hàng online: từ bao bì đến quảng cáo, khuyến mãi
Nếu chỉ nhìn vào giá trên app, nhiều người khó hình dung hết chi phí bán hàng online mà các tiểu thương đường phố phải gánh. Ngay sau phần nguyên liệu, quán phải cộng thêm tiền hộp, thìa, đũa, túi giao hàng… mỗi món bán online luôn đội thêm chi phí đóng gói mà nhiều người bán truyền thống trước đây hoàn toàn bỏ quên khi định giá. Nhưng câu chuyện không dừng ở bao bì. Muốn có khách, quán phải chấp nhận chơi cuộc chiến quảng cáo. Theo chủ quán phở này, trên một nền tảng, mỗi cú click quảng cáo có giá 4.500 đồng; trên nền tảng khác, chi phí để có một đơn hàng ở thành phố lớn là 28.500 đồng. Đó là chưa kể quán phải tự chịu 100% phần giảm giá trong chương trình khuyến mãi, chấp nhận giảm biên lợi nhuận quán ăn xuống mức thấp nguy hiểm. Với các chương trình flash sale, quán vừa chịu toàn bộ phần giảm giá, vừa phải trả thêm tiền để được tham gia, giống như trả tiền để tự cắt lợi nhuận của mình. Những chương trình đồng tài trợ còn khắc nghiệt hơn: khi khách dùng voucher 20.000 đồng, có trường hợp quán phải gánh tới 16.000 đồng, tức 80% chi phí. Khi cộng tất cả vào, người bán càng chạy khuyến mãi thì càng mỏng lãi, lợi nhuận quán ăn gần như là phần còn sót lại sau một chuỗi chi.”
Minh bạch thuế, hóa đơn: lý tưởng tốt nhưng đang thành gánh nặng
Vấn đề của tiểu thương đường phố không chỉ là phí nền tảng giao hàng, mà còn là lớp nghĩa vụ thuế và thủ tục hóa đơn chồng lên nhau. Nhiều chủ quán đang gặp khó vì trước đây không tính khoản thuế 4,5% vào giá bán, nay bị truy thu, buộc phải vừa điều chỉnh giá, vừa co lại lợi nhuận. Trên bình diện rộng, một nghị định mới yêu cầu tất cả doanh nghiệp, hộ kinh doanh phải xuất hóa đơn cho từng giao dịch, không phân biệt giá trị lớn hay nhỏ. Nghe qua thì rất hợp lý: mọi giao dịch đều được ghi nhận, tạo môi trường cạnh tranh công bằng giữa người đóng thuế đầy đủ và người làm ăn không chính thức. Nhưng trong thực tế hàng triệu hộ nhỏ lẻ, việc triển khai hóa đơn điện tử lại sinh thêm chi phí mua hóa đơn, phần mềm, kế toán, cộng nguy cơ bị phạt nếu sai. Một bạn đọc đã nêu rõ: với mỗi đơn hàng lẻ là một hóa đơn, chi phí không hề nhỏ. Nếu tiểu thương đường phố vừa phải tính toán từng đồng lời ít ỏi, vừa ngập trong thủ tục, thì sức lực đâu để phát triển, đúng như nhận định: “Người kinh doanh nên được tập trung vào việc kinh doanh. Nếu vừa bán hàng vừa phải lo quá nhiều thủ tục, giấy tờ thì sức lực còn đâu để phát triển”.
Khi minh bạch hóa đơn va vào thực tế đơn hàng vài ngàn đồng
Cuộc tranh luận quanh quy định xuất hóa đơn cho mọi giao dịch cho thấy một điểm nghẽn chung về chính sách: lý tưởng minh bạch va chạm với đời sống của đơn hàng vài ngàn đồng. Có quan điểm cho rằng người mua không nhận hóa đơn là quyền của họ, nhưng người bán vẫn phải lập hóa đơn để chứng nhận giao dịch đã xảy ra. Lập luận này bảo vệ mục tiêu kiểm soát hàng giả, hàng nhái, hàng lậu, và tạo mặt bằng cạnh tranh công bằng. Song ở chiều ngược lại, nhiều ý kiến đặt câu hỏi: một cây kẹo mút, một gói snack lời chỉ vài trăm đồng mà cũng phải xuất từng hóa đơn riêng lẻ thì liệu có quá máy móc. Nếu chi phí lập hóa đơn còn lớn hơn phần lời, người bán hoặc phải tăng giá, hoặc phải chấp nhận lợi nhuận quán ăn bị bào mòn thêm. Chưa kể, nếu người mua không nhận hóa đơn mà người bán vẫn phải tự lập, sẽ phát sinh câu hỏi làm sao chứng minh giao dịch thực sự xảy ra, có phải lập thêm thủ tục hay không. Trong bối cảnh cả nước có hơn 2,5 triệu hộ, cá nhân kinh doanh doanh thu dưới 1 tỉ đồng mỗi năm, chiếm gần 99% số hộ được quản lý thuế, mọi chi phí thủ tục đều là vấn đề sống còn.
Mô hình bán hàng trên app có còn bền vững với tiểu thương?
Khi cộng tất cả phí nền tảng giao hàng, thuế, bao bì, quảng cáo, khuyến mãi, đồng tài trợ, dễ thấy doanh thu từ app có thể mất tới 80% trước khi chạm tay vào lợi nhuận thực sự. Chủ quán phở cho biết, ngay cả khi đã chịu đủ những khoản chi đó, đơn hàng thành công cũng chưa chắc phần tiền còn lại đã thuộc về quán: chỉ cần shipper giao đồ bị xô lệch, khách báo cáo, quán có thể không nhận được tiền. Kiếm tiền từ bán hàng trên app, theo lời anh, “thực sự rất nhọc nhằn”, và từ đầu năm đến nay anh chứng kiến rất nhiều người kinh doanh dần bỏ cuộc chơi. Câu hỏi lớn là: liệu mô hình này có bền vững với tiểu thương đường phố, hay chỉ phù hợp với những chuỗi F&B có vốn, có bộ phận kế toán, marketing chuyên biệt để hấp thụ chi phí bán hàng online? Một con số tại phiên thảo luận Quốc hội cho thấy trong 3,6 triệu hộ được quản lý thuế, chỉ khoảng 37.000 hộ có doanh thu trên 1 tỉ đồng, tức nhóm lớn chỉ chiếm 1%. Đa số còn lại là những người bán nhỏ lẻ, gánh tỷ lệ chi phí cao hơn nhiều so với khả năng chịu đựng. Nếu chính sách và cấu trúc phí không thay đổi theo hướng "nhẹ tay" hơn với nhóm này, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến các quán ăn nhỏ rời bỏ nền tảng, và thành phố mất đi những món ăn quen thuộc từng tạo nên bản sắc ẩm thực vỉa hè.
