Đề xuất mới nhắm tới hợp tác thực chất
Khuôn khổ hợp tác quốc phòng Mỹ-ASEAN là một đề xuất nhằm định hướng các hoạt động quốc phòng chung trong những năm tới, tập trung vào lĩnh vực hai bên có lợi ích rõ ràng và có thể cùng hành động. Tại cuộc gặp không chính thức giữa Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN và Mỹ ở Cebu, Philippines, Pete Hegseth kêu gọi xây dựng khuôn khổ này để đặt mục tiêu tham vọng hơn cho quan hệ quốc phòng. Thông điệp đáng chú ý không chỉ là lời kêu gọi tăng cường hợp tác, mà còn là cách Washington trình bày đề xuất: bắt đầu từ đồng thuận về các nguyên tắc cơ bản, dù các bên không nhất thiết đồng ý trong mọi vấn đề. Đây là hướng đi thực dụng, nhưng giá trị của nó sẽ phụ thuộc vào việc những nguyên tắc rộng ấy có được chuyển thành công việc cụ thể, được các thành viên ASEAN cùng chấp nhận hay không.
Cuộc gặp diễn ra khi hợp tác quốc phòng Mỹ ASEAN đã phát triển sâu rộng, song vẫn còn dư địa để mở rộng. Đại tướng Phan Văn Giang dẫn đầu đoàn đại biểu cấp cao Bộ Quốc phòng Việt Nam tham dự, cho thấy sáng kiến được thảo luận trong một diễn đàn có sự hiện diện của các thành viên ASEAN chứ không chỉ là trao đổi song phương. Hegseth cũng nhấn mạnh tầm nhìn về một Thái Bình Dương ổn định, an ninh và thịnh vượng, dựa trên các quốc gia có khả năng bảo vệ chủ quyền và đóng góp cho cân bằng khu vực. Tuy nhiên, tuyên bố về tầm nhìn chỉ có sức nặng khi được cụ thể hóa bằng hợp tác phù hợp với lợi ích và hoàn cảnh riêng của từng nước.
Từ hàng hải đến ngăn ngừa xung đột
Các ưu tiên được nêu cho thấy khuôn khổ mới không chỉ mang tính biểu tượng. Washington sẵn sàng cùng các đối tác củng cố nhận thức tình hình hàng hải, cải thiện khả năng phối hợp, tổ chức huấn luyện, trao đổi kinh nghiệm và lập kế hoạch; mục tiêu là xây dựng lòng tin cùng năng lực cần thiết để ngăn ngừa xung đột. Hegseth mô tả cách tiếp cận của Mỹ là đủ sức răn đe hành vi cưỡng ép, gây hấn nhưng tránh leo thang không cần thiết. Đây là một cân bằng khó: hợp tác có thể tăng khả năng ứng phó, nhưng nếu bị hiểu thành một khối đối đầu, nó cũng có thể làm gia tăng nghi ngại. Vì vậy, hợp tác an ninh khu vực chỉ bền vững khi năng lực được củng cố song hành với minh bạch, đối thoại và tôn trọng cách tiếp cận của từng thành viên.
Biển Đông là phép thử rõ nét cho định hướng đó. Đây là tuyến hàng hải huyết mạch, trong khi căng thẳng giữa Philippines và Trung Quốc tiếp tục là vấn đề được chú ý tại hội nghị. Với Việt Nam, lập trường được nêu là giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và trên cơ sở luật pháp quốc tế, trong đó có UNCLOS 1982; các bên cần thực hiện DOC và sớm hoàn tất một COC thực chất, hiệu quả, phù hợp với luật pháp quốc tế. Bởi vậy, khuôn khổ quốc phòng mới sẽ có ý nghĩa hơn nếu hỗ trợ ổn định và ngăn ngừa va chạm, thay vì chỉ đo thành công bằng mức độ phối hợp quân sự.
Cột mốc 2027 đặt ra cơ hội và phép thử
Mốc triển khai được Washington hướng tới là năm 2027, khi Singapore đảm nhận vai trò Chủ tịch ADMM+ và hai bên kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ chính thức, từ năm 1977. Hegseth cho biết Mỹ sẵn sàng bắt đầu công việc cùng Bộ trưởng Quốc phòng Singapore Chan Chun Sing và đội ngũ của ông trong bối cảnh Singapore chủ trì cơ chế này. Thời điểm ấy tạo cơ hội để chuyển đề xuất thành chương trình có định hướng dài hơi, thay vì để nó dừng ở tuyên bố tại một cuộc gặp. Mỹ hiện tham gia cả bảy nhóm chuyên gia ADMM+, một nền tảng sẵn có để xây dựng hợp tác; tuy nhiên, sự hiện diện trong các cơ chế không tự động bảo đảm đồng thuận về ưu tiên và cách thực hiện.
Cũng cần nhìn đề xuất trong bối cảnh các nước châu Á đánh giá khả năng Washington duy trì sự tập trung vào khu vực, khi chiến sự tại Iran gây áp lực lên nguồn lực quân sự Mỹ. Điều này khiến cam kết lâu dài cần được chứng minh bằng sự tham gia ổn định, chứ không chỉ bằng ngôn từ về sức mạnh. ASEAN coi trọng vai trò trung tâm của mình và sự tham gia của Mỹ trong các cơ chế do ASEAN dẫn dắt. Do đó, khuôn khổ mới sẽ đi xa nếu được xây dựng cùng ASEAN, tôn trọng khác biệt giữa các nước và bổ sung cho các cấu trúc hiện có. Nếu không, đề xuất có nguy cơ trở thành một lời hứa rộng nhưng thiếu sức kéo thực tế.
Thành công phụ thuộc vào đồng thuận của ASEAN
Đề xuất của Hegseth mở ra cơ hội làm cho quốc phòng Mỹ ASEAN cụ thể hơn, nhất là trong nhận thức hàng hải, khả năng phối hợp và xây dựng lòng tin. Nhưng không nên nhầm một khuôn khổ mới với kết quả đã đạt được: hiện điều được công bố là ý định cùng xây dựng định hướng hợp tác, chưa phải một kế hoạch chi tiết đã được các bên thông qua. Thước đo hợp lý sẽ là liệu các ưu tiên có đáp ứng nhu cầu chung, giúp phòng ngừa xung đột và giữ được sự tôn trọng lẫn nhau hay không. Trong một ASEAN đa dạng, đồng thuận không phải trở ngại cần gạt bỏ; đó là điều kiện để hợp tác có tính chính danh và duy trì lâu dài.
Kết luận, Washington đưa ra một đề xuất đúng lúc và có những hướng hợp tác đủ cụ thể để bắt đầu thảo luận, nhưng tầm vóc của nó vẫn chưa được bảo đảm. Năm 2027 sẽ là dịp để Mỹ và ASEAN biến lời kêu gọi thành khuôn khổ có mục tiêu rõ, gắn với các cơ chế hiện hữu và đặt ổn định khu vực lên trước phô trương sức mạnh. Nếu ASEAN giữ được vai trò trung tâm và các bên tập trung vào lợi ích chung, sáng kiến có thể đóng góp thiết thực cho hợp tác an ninh khu vực. Nếu thiếu đồng thuận và tính liên tục, nó khó vượt khỏi mức một tín hiệu chính trị.
