Nghề thủ công có thể bắt đầu từ sở thích
Nghề thủ công là hoạt động tạo ra vật dụng hoặc sản phẩm trang trí bằng kỹ năng làm tay, thường dựa trên nguyên liệu và kỹ thuật được người thợ tự học, truyền lại hoặc sáng tạo thêm. Khi gắn với nhu cầu thị trường, nghề này có thể chuyển từ thú vui cá nhân thành nguồn thu nhập và việc làm tại chỗ. Ở phường Cam Linh, hội viên, phụ nữ dùng len và sợi cotton làm các món đồ thủ công, từng bước biến đam mê thành sinh kế. Trường hợp này đáng chú ý không phải vì đã hình thành một ngành sản xuất lớn, mà vì cho thấy việc làm linh hoạt có thể bắt đầu từ tay nghề, thời gian rảnh và khả năng tìm khách.
Bà Lê Thường Luận trở về quê năm 2021 khi dịch Covid-19 ảnh hưởng công việc và gia đình có con nhỏ; năm sau, trong thời gian trở lại TP. Hồ Chí Minh làm việc, bà học Macrame để nâng kỹ thuật. Đến năm 2024, bà về quê phát triển sản phẩm từ sợi cotton, từ túi, rèm đến vật dụng trang trí. Tháng 6-2026, Hội Liên hiệp Phụ nữ phường hỗ trợ bà vay 100 triệu đồng để nhập nguyên liệu và mở rộng sản xuất. Nghề ở đây không tách rời đời sống gia đình: bà có thể chăm sóc con, đồng thời tạo việc làm cho ba phụ nữ địa phương.
Cam Linh: nhỏ nhưng gần với đời sống
Hai câu chuyện ở Cam Linh cho thấy hai nấc phát triển khác nhau. Bà Luận bán hàng tại nhà và qua mạng xã hội, nhận đơn theo yêu cầu, đồng thời giao sản phẩm mẫu cho phụ nữ địa phương gia công. Tiền công được tính theo thời gian hoàn thành, ở mức 250.000–300.000 đồng cho tám giờ làm. Bà cho biết sau khi trừ chi phí, thu nhập mỗi tháng hơn 10 triệu đồng. Trong khi đó, bà Ngô Thị Thời bắt đầu móc len năm 2023, tranh thủ lúc chăm con nhỏ; hiện mỗi tháng bà làm khoảng 20–40 món, giá bán từ 35.000 đến 200.000 đồng tùy sản phẩm. Bà đưa hàng đến các cửa hàng địa phương để tìm khách.
Ưu thế của mô hình này là dễ tham gia, linh hoạt thời gian và không đòi hỏi người làm phải rời nơi ở để tìm việc. Nhưng quy mô nhỏ cũng đồng nghĩa đầu ra phụ thuộc vào đơn hàng, mạng xã hội và khả năng cập nhật mẫu mã. Con số thu nhập của bà Luận là thông tin cụ thể đáng quý, song chưa đủ để kết luận sinh kế ổn định cho mọi người tham gia. Với bà Thời, nguồn thu được mô tả là không lớn nhưng giúp trang trải cuộc sống. Muốn mở rộng nghề thủ công thành sinh kế bền vững, cần biết thêm mức thu nhập bình quân, lượng đơn theo mùa và khả năng duy trì khách hàng.
Phú Vinh: nghề truyền thống thành mạng lưới việc làm
Khác với nhóm sản xuất nhỏ ở Cam Linh, làng nghề Phú Vinh thuộc xã Phú Nghĩa, Hà Nội có nền tảng cộng đồng rộng: hơn 80% số hộ tham gia sản xuất, kinh doanh mây, tre, giang đan. Nghề không chỉ nằm trong các cơ sở tập trung mà còn lan qua mạng lưới đầu mối vệ tinh, nơi nguyên liệu được cung ứng và sản phẩm giao về để gia công. Riêng Công ty Mây tre đan Mây Việt có khoảng 20–25 đầu mối, tạo việc làm cho 300–500 lao động. Cách tổ chức ấy giúp tận dụng lao động gia đình, kể cả người cao tuổi và người cần việc làm linh hoạt; đây là khác biệt căn bản về quy mô so với vài nhóm phụ nữ làm hàng thủ công tại Cam Linh.
Phú Vinh cũng cho thấy giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên mẫu mã. Nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh kết hợp mây, tre đan với gốm, đưa sản phẩm hướng tới nhóm hàng trang trí và quà tặng; sản phẩm của Mây Việt chủ yếu xuất khẩu sang Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, còn thị trường trong nước tập trung phục vụ khách du lịch. Phú Nghĩa có hơn 130 sản phẩm OCOP, phần lớn thuộc nhóm mây, tre, giang đan. So với cách bán hàng quy mô nhỏ ở Cam Linh, liên kết sản xuất, thị trường xuất khẩu và quảng bá làng nghề tạo thêm cơ hội, nhưng cũng đặt ra yêu cầu về chất lượng, thiết kế và khả năng duy trì đơn hàng.

Muốn sinh kế bền vững, phải nhìn xa hơn số người có việc
Hai mô hình bổ sung cho nhau: Cam Linh cho thấy nghề có thể mở ra từ đam mê cá nhân và tạo việc làm theo đơn; Phú Vinh cho thấy một cộng đồng làm nghề có thể hình thành mạng lưới sản xuất, tiêu thụ và tạo việc làm trên diện rộng. Tuy nhiên, số hộ tham gia hay số lao động được kết nối chưa tự động chứng minh rằng sinh kế đã ổn định. Cần có thêm dữ liệu về thu nhập thực nhận của thợ gia công, số ngày có việc mỗi tháng, biến động đơn hàng, chi phí nguyên liệu và tỷ lệ sản phẩm bán được. Với Cam Linh, cũng cần biết đơn hàng trực tuyến và tại địa phương có đều hay không; với Phú Vinh, thông tin về tính ổn định của thị trường xuất khẩu và thu nhập của các hộ vệ tinh sẽ giúp đánh giá đầy đủ hơn.
Bước tiếp theo vì thế không chỉ là dạy thêm kỹ thuật. Hội Liên hiệp Phụ nữ phường dự kiến tổ chức chia sẻ kinh nghiệm, hướng dẫn nghề để hội viên có thêm việc; tại Phú Nghĩa, địa phương nghiên cứu nâng cấp nhà truyền thống giới thiệu làng nghề, hướng tới kết nối với chuỗi du lịch làng nghề. Hướng đi có sức thuyết phục nhất là kết hợp kỹ thuật truyền thống với mẫu mã mới, đầu ra rõ ràng và dữ liệu thu nhập minh bạch. Chỉ khi người làm nghề có việc đều, được trả công tương xứng và tiếp cận được khách hàng lâu dài, sản phẩm mây tre hay đồ len thủ công mới trở thành nền tảng sinh kế bền vững chứ không dừng ở nguồn thu bổ trợ.






