OCOP có ý nghĩa khi sản phẩm đi xa hơn nguyên liệu thô
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là cách địa phương tổ chức nâng chất, hoàn thiện thương hiệu và mở đường tiêu thụ cho hàng hóa dựa trên nguyên liệu, kỹ năng và bản sắc sẵn có. Giá trị của chương trình vì thế không chỉ nằm ở số sao, mà còn ở khả năng duy trì sản xuất và tạo thêm việc làm cho người dân. Hai hướng đi tại Vị Thủy và phường Bình Thuận cho thấy OCOP có thể bắt đầu từ những lợi thế rất khác nhau. Vị Thủy kết hợp chế biến thủy sản, dược liệu, thực phẩm và nghề thủ công mỹ nghệ; Bình Thuận dựa vào thanh long cùng nguồn hải sản. Điểm chung đáng chú ý là chuyển từ bán nguyên liệu đơn thuần sang chú trọng chất lượng, chế biến và nhận diện sản phẩm. Tuy vậy, chứng nhận hay kế hoạch mở rộng chưa tự động bảo đảm đầu ra hoặc mức tăng thu nhập; những kết quả ấy còn phụ thuộc vào sản xuất ổn định và kênh phân phối.
Vị Thủy: nhiều nhóm sản phẩm, bài toán đầu ra còn rõ
Ở Vị Thủy, ông Nguyễn Thanh Khiết vừa nuôi cá vừa chế biến một phần sản lượng tại cơ sở ở Ấp 1. Mỗi tháng, cơ sở sử dụng khoảng 500–600 kg cá tươi; khi giá cá thát lát nguyên liệu giảm, chế biến giúp giảm phụ thuộc vào việc bán cá tươi cho thương lái và chợ đầu mối. Nhưng lượng cá đưa vào chế biến vẫn hạn chế, còn phần lớn được bán dưới dạng nguyên liệu vì hệ thống phân phối chưa phát triển tương xứng. Đây là lời nhắc rằng nâng giá trị tại khâu sản xuất phải đi cùng khả năng bán hàng. Danh mục của xã không chỉ có thủy sản. Dầu gội dược liệu N22 từng đạt OCOP 4 sao; Chả lụa Hoàng Liêm và Rổ thủ công mỹ nghệ Sơn Thủy còn thời hạn chứng nhận, cùng đạt 3 sao. Xã ghi nhận 6 sản phẩm từng được công nhận OCOP, trong đó một số đã đến hạn đánh giá, phân hạng lại. Sự đa dạng tạo nền tảng cho sinh kế nông thôn, nhưng muốn bền vững, các chủ thể vẫn cần duy trì chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc và thị trường.
Bình Thuận: chuẩn hóa nông sản và chế biến hải sản
Phường Bình Thuận chọn hai mũi nhọn gắn với lợi thế địa phương: thanh long và hải sản chế biến. Hợp tác xã Dịch vụ Thanh long hữu cơ Phú Hội có 47 thành viên, canh tác hơn 78 ha, trong đó 10 ha đạt chuẩn GlobalGAP; sản phẩm thanh long ruột đỏ được công nhận OCOP 3 sao năm 2020. Theo đại diện hợp tác xã, chứng nhận tạo thêm cơ sở quảng bá và khuyến khích thành viên giữ quy trình, chất lượng đồng đều. Ở hướng khác, Công ty Nguyên Vỹ chế biến nguồn hải sản thành các mặt hàng tiện dụng, dễ bảo quản và phân phối hơn. Hai sản phẩm mực rim me và cá mai sốt chanh đạt OCOP 3 sao năm 2024. Phường hiện có 4 sản phẩm OCOP 3 sao, gồm hai loại thanh long, cá mai sốt Thái và mực rim me. Cách làm này đặt trọng tâm vào nâng chất và xây dựng thương hiệu; mục tiêu mở rộng thị trường, kể cả xuất khẩu, vẫn đòi hỏi hoàn thiện an toàn thực phẩm, bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc.
Khác lợi thế, cùng cần nối sản xuất với thị trường
So sánh hai địa phương cho thấy OCOP không có một công thức duy nhất. Vị Thủy phát triển danh mục rộng, từ cá chế biến và dược liệu đến thực phẩm, rổ thủ công mỹ nghệ; Bình Thuận tập trung vào thanh long và sản phẩm hải sản, đồng thời đặt định hướng gắn OCOP với du lịch và sản xuất xanh. Một bên nhấn mạnh đa dạng hóa ngành hàng, bên kia chú trọng củng cố lợi thế cạnh tranh và chuẩn hóa sản phẩm. Cả hai cùng hướng tới hỗ trợ chủ thể nâng chất, hoàn thiện nhận diện và tìm thêm đầu ra. Giai đoạn 2026–2030, Vị Thủy ưu tiên sản phẩm có nguyên liệu, tính đặc trưng và khả năng duy trì sản xuất ổn định; xã cũng dự kiến hỗ trợ đánh giá, phân hạng lại và xem xét nâng hạng sản phẩm đủ điều kiện. Bình Thuận đặt mục tiêu phát triển thêm 1–2 sản phẩm từ 3 sao, đến năm 2030 có ít nhất 2 sản phẩm 4 sao và một sản phẩm tiềm năng 5 sao. Đây là mục tiêu, chưa phải kết quả đã đạt.
Điểm thuyết phục nhất của OCOP là khả năng gắn giá trị hàng hóa với công việc cụ thể tại địa phương. Vị Thủy cho biết chương trình góp phần huy động lao động nhàn rỗi tham gia sản xuất, tạo thêm việc làm; tại Bình Thuận, mùa thanh long đem lại nguồn thu cho người trồng, còn yêu cầu giữ chất lượng thúc đẩy thành viên hợp tác xã tuân thủ quy trình. Không nên từ đó khẳng định mức tăng thu nhập hay số việc làm cụ thể khi chưa có dữ liệu. Muốn đặc sản địa phương thực sự tạo sinh kế lâu dài, địa phương cần biến chứng nhận thành đơn hàng, duy trì tiêu chuẩn và mở được kênh phân phối phù hợp.
