Giao thông công cộng xanh: lựa chọn chiến lược của TP.HCM
Giao thông công cộng xanh là mô hình tổ chức vận tải hành khách dựa trên các phương tiện phát thải thấp hoặc không phát thải, ưu tiên xe buýt sạch, taxi điện và đường sắt đô thị, kết hợp kiểm soát xe cá nhân để giảm ô nhiễm không khí, tắc đường và hướng tới phát triển bền vững cho đô thị lớn. TP.HCM đang chuyển từ tư duy “mở rộng đường cho xe cá nhân” sang “xây hệ thống giao thông công cộng xanh làm trục chính”, coi đây là mắt xích then chốt trong chiến lược tăng trưởng xanh. Thành phố chính thức triển khai Đề án phát triển giao thông công cộng giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu xanh hóa toàn bộ hệ thống xe buýt, taxi và hoàn thành 187km đường sắt đô thị. Đề án này không chỉ là kế hoạch hạ tầng mà là lựa chọn mô hình phát triển đô thị mới, đặt sức khỏe người dân và chất lượng không khí lên trên thói quen dùng xe cá nhân lâu nay.
Xanh hóa xe buýt, taxi: tham vọng nhưng không phải từ số 0
Điểm đáng chú ý là tham vọng xanh hóa toàn bộ xe buýt và taxi đến trước năm 2030 không khởi đầu từ con số 0 mà từ một nền tảng đã hình thành. Hiện TP.HCM có khoảng 2.442 xe buýt, trong đó xe buýt điện và xe buýt CNG chiếm khoảng 67%, còn tính đến hết quý 2/2026, 1.649 xe buýt sử dụng điện hoặc năng lượng xanh, tương đương 67,8% toàn hệ thống. Với taxi, 17.375 trên 19.061 xe là taxi điện, đạt trên 91%. Những con số này cho thấy thành phố đã đi được một đoạn đường dài trong chuyển đổi sang xe buýt sạch và taxi xanh, chứ không phải mới “khởi động phong trào”. Lộ trình tiếp theo được đặt ra rất cụ thể: đến năm 2027, 100% xe buýt nội đô sử dụng điện hoặc năng lượng xanh, và trước 2030, toàn bộ hệ thống xe buýt và taxi hoàn tất chuyển đổi xanh.
Ở khía cạnh hành vi, chương trình hỗ trợ 100% giá vé trên 134 tuyến xe buýt từ ngày 1/7 đã trở thành cú hích mạnh cho giao thông công cộng xanh. Sau hơn một tháng, hệ thống phục vụ gần 12–13 triệu lượt hành khách, tăng khoảng 44% so với cùng kỳ. Đây là bằng chứng rõ ràng: khi dịch vụ đủ rẻ (thậm chí miễn phí) và trải nghiệm đủ sạch, người dân sẵn sàng rời xe máy để lên xe buýt. Nhiều hành khách ghi nhận các dòng xe buýt điện mới mang lại cảm giác sạch sẽ, yên tĩnh, văn minh, đồng thời giúp họ tiết kiệm chi phí đi lại. Thành phố đang dùng “combo” chính sách: hạ tầng xe buýt sạch + trợ giá sâu + cải thiện trải nghiệm để kéo hành khách về với giao thông công cộng xanh, tăng dần thị phần lên mục tiêu 15–20% nhu cầu đi lại vào năm 2030.
Đường sắt đô thị TPHCM: 187km metro như một cú chuyển làn
Nếu xe buýt sạch là “mạng lưới mao mạch” thì đường sắt đô thị TPHCM chính là xương sống của giao thông công cộng xanh. Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành và đưa vào khai thác 187km đường sắt đô thị trước năm 2030. Đây là bước nhảy rất lớn so với mạng lưới hiện tại, khi metro mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu với tuyến số 1 Bến Thành – Suối Tiên. Metro được coi là trụ cột hiện đại trong hệ thống giao thông công cộng, vừa giảm phát thải giao thông, vừa cắt mạnh thời gian di chuyển. Các tuyến trọng điểm như Bến Thành – Tham Lương, Bến Thành – Thủ Thiêm và Bến Thành – Cần Giờ đang được thúc đẩy để hiện thực hóa mục tiêu 187km. Một hệ thống metro liên thông, kết nối chặt với xe buýt sạch và taxi điện sẽ giúp rút ngắn khoảng cách không gian trong thành phố và tái cấu trúc lại hành vi đi lại của người dân theo hướng phụ thuộc ít hơn vào xe máy.
Tác động xã hội của đường sắt đô thị đã bắt đầu xuất hiện dù mạng lưới còn hạn chế. Người dân ghi nhận đi metro mang lại sự thoải mái, di chuyển nhanh, tránh kẹt xe và có tính kết nối tốt với các khu vực trung tâm, trường học. Khi 187km metro hoàn thành, đây sẽ là “cú chuyển làn” mang tính cấu trúc: không chỉ giảm phát thải giao thông mà còn tạo đòn bẩy cho phát triển bền vững. Hệ thống giao thông công cộng được khơi thông và kết nối đồng bộ sẽ giúp dòng chảy kinh tế di chuyển thuận lợi hơn, tăng giá trị đất quanh các ga, hỗ trợ tái phân bố dân cư và giảm áp lực lên khu trung tâm. Nói cách khác, metro không chỉ là dự án giao thông mà là công cụ quy hoạch lại đô thị, đặt nền cho một thành phố xanh và đáng sống hơn.
Vùng phát thải thấp và kiểm soát khí thải: “gậy” đi cùng “cà rốt”
TP.HCM không chỉ dùng “cà rốt” là xe buýt miễn phí và phương tiện sạch, mà còn chuẩn bị “gậy” chính sách với vùng phát thải thấp và kiểm soát khí thải chặt hơn. Trong bối cảnh thành phố có hơn 10 triệu phương tiện cá nhân, gồm hơn 7,6 triệu xe máy và 700.000 ô tô, mỗi ngày còn có thêm khoảng 2 triệu phương tiện từ địa phương khác vào thành phố, giao thông trở thành nguồn phát thải đáng kể: hơn 13 triệu tấn CO₂ mỗi năm, là lĩnh vực phát thải lớn thứ hai sau công nghiệp. Mới đây, UBND TP.HCM yêu cầu Sở Xây dựng nghiên cứu triển khai thí điểm vùng phát thải thấp (LEZ) ở khu vực trung tâm trên phạm vi nhỏ trước, sau đó đánh giá hiệu quả rồi mới mở rộng. Đây là thông điệp rõ: ai muốn đưa xe cá nhân vào vùng trung tâm trong tương lai sẽ phải chấp nhận các chuẩn khí thải nghiêm ngặt hơn, hoặc chủ động chuyển sang phương tiện giao thông công cộng xanh.
Song song, Sở Xây dựng đang phối hợp với các đơn vị tư vấn để hoàn thiện Đề án kiểm soát khí thải phương tiện giao thông trên địa bàn, ưu tiên nghiên cứu lộ trình chuyển đổi phương tiện sang điện và năng lượng xanh với cả vận tải hành khách, hàng hóa và phương tiện cá nhân. Đây là bước then chốt để giảm phát thải giao thông bền vững, tránh kịch bản “buýt, metro xanh nhưng đường vẫn ngập xe máy cũ”. Đáng chú ý, các kế hoạch này được xây dựng nhằm triển khai Chương trình hành động chuyển đổi năng lượng xanh và giảm phát thải khí carbon, khí metan của ngành giao thông vận tải theo Quyết định 876/QĐ-TTg. Nói cách khác, TP.HCM đang đặt mình vào một lộ trình dài hạn, có khung pháp lý quốc gia hỗ trợ, chứ không phải một phong trào ngắn hạn mang tính khẩu hiệu.
Từ giao thông xanh đến phát triển bền vững: lợi ích không chỉ là không khí sạch
Bước ra khỏi logic “làm đường để giải tỏa kẹt xe”, TP.HCM đang nhìn giao thông công cộng xanh như hạ tầng của tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Ước tính tổng phát thải khí nhà kính của thành phố hơn 60 triệu tấn CO₂ mỗi năm, chiếm gần 23% cả nước. Khi giao thông vận tải – ngành phát thải lớn thứ hai – chuyển dần sang xe buýt sạch, taxi điện và đường sắt đô thị, mỗi chuyến đi bằng giao thông công cộng xanh trở thành một lần cắt giảm phát thải giao thông. UBND thành phố yêu cầu nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về chuyển đổi phương tiện sang điện, làm rõ tính tất yếu của giao thông xanh đối với sự phát triển bền vững. Hệ thống giao thông công cộng hiện đại, xanh sạch không chỉ giải được bài toán môi trường mà còn là điều kiện để thành phố trở thành một đô thị hiện đại, đáng sống.
Tất nhiên, hành trình này không dễ: thói quen dùng xe máy ăn sâu, ngân sách cho hạ tầng lớn, và rủi ro chậm tiến độ luôn hiện hữu. Nhưng khi thành phố đạt tỷ lệ trên 95% thanh toán không tiền mặt trong giao thông công cộng, 100% xe buýt nội đô chuyển sang năng lượng xanh vào 2027, tiến tới 100% xe buýt xanh vào 2030, cộng với tầm nhìn đến 2050 chuyển toàn bộ phương tiện cơ giới đường bộ sang điện hoặc năng lượng xanh, bức tranh dài hạn khá rõ: TP.HCM muốn trở thành hình mẫu về giao thông công cộng xanh. Câu hỏi không còn là “có nên làm hay không”, mà là “người dân, doanh nghiệp và chính quyền sẽ cùng chia sẻ chi phí, thay đổi thói quen thế nào để biến giao thông xanh thành lựa chọn mặc định”. Khi câu hỏi đó được trả lời, 187km metro và hàng nghìn xe buýt sạch sẽ không chỉ là những công trình, mà là nền tảng của một đô thị bền vững.
