Không gian ngầm TP.HCM: Từ lớp hạ tầng rời rạc đến mạng lưới thống nhất
Không gian ngầm TP.HCM là toàn bộ hệ thống công trình, hạ tầng và không gian chức năng nằm dưới mặt đất, được quy hoạch để kết nối nhà ga metro, bãi đỗ xe, đầu mối giao thông công cộng, các trung tâm thương mại và công trình kỹ thuật, nhằm tạo nên một mạng lưới đô thị ngầm liên tục hỗ trợ giao thông bền vững và giảm áp lực lên bề mặt thành phố. Điểm đáng chú ý là UBND TP.HCM không chỉ muốn quản lý từng hầm, từng ga riêng lẻ, mà đang chuyển sang tư duy quy hoạch đô thị ngầm tổng thể. Theo dự thảo quy định quản lý ngầm, việc kết nối không gian ngầm được định nghĩa là các liên kết về không gian, kết cấu, kỹ thuật hoặc công năng giữa công trình ngầm với nhau, hoặc với các dự án trên mặt đất và hạ tầng giao thông. Cách tiếp cận này đặt câu hỏi trực diện: TP.HCM có dám coi lòng đất là “tầng phố” thứ hai của mình hay không?
Quy định quản lý ngầm: Chìa khóa để kết nối ga metro và TOD
Nếu không gian ngầm là “tầng phố thứ hai”, thì quy định quản lý ngầm chính là bộ luật giao thông cho tầng phố đó. Dự thảo mới nhấn mạnh ưu tiên kết nối các dự án với nhà ga đường sắt đô thị (metro), đầu mối giao thông công cộng và bãi giữ xe. Đây là bước đi đúng, vì nếu ga metro chỉ là những chiếc “cửa hầm” cô lập, hệ thống giao thông công cộng sẽ mất đi lợi thế lớn nhất: khả năng hút dòng người vào mạng lưới công cộng ngay từ dưới lòng đất. Quan trọng hơn, định hướng quy định này bám sát mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), coi đường sắt đô thị và các đầu mối giao thông công cộng là “xương sống” tổ chức không gian, phân bố dân cư, việc làm và dịch vụ. TOD chỉ phát huy hiệu quả khi không gian ngầm được khai thác đồng bộ, tránh để hạ tầng bên trên quá tải và ưu tiên mặt đất cho không gian công cộng, cây xanh. Ở đây, lòng đất không chỉ là nơi đặt ống, đặt cáp, mà là công cụ chính sách để đổi cách người dân di chuyển trong thành phố.
Ba tuyến metro mới: Thời điểm vàng để thiết kế mạng đô thị ngầm
Việc xây dựng ba tuyến metro mới dự kiến khởi công vào quý IV/2026 là một cửa sổ cơ hội hiếm có để TP.HCM thiết kế mạng lưới không gian ngầm một cách bài bản ngay từ đầu. Hội đồng nhân dân thành phố đã thông qua nghị quyết về phát triển TOD, cùng với kế hoạch xây dựng các tuyến Thu Dầu Một – Tao Đàn, Tân Sơn Nhất – Phú Hữu và Thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên với tổng chiều dài gần 90km. Theo nguồn này, tuyến Thu Dầu Một – Tao Đàn dài hơn 33km, có 24 ga, trong đó 13 ga ngầm, 11 ga trên cao; tuyến Tân Sơn Nhất – Phú Hữu khoảng 23km với 17 ga; tuyến Thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên gần 31km, cũng dự kiến có 17 ga. Đây là những con số cho thấy nếu không gian ngầm quanh ga metro được thiết kế theo chuẩn kết nối đồng bộ, TP.HCM sẽ có một mạng lưới đô thị ngầm trải dài theo trục giao thông công cộng, thay vì từng mảng rời rạc. Và nếu bỏ lỡ, thành phố sẽ phải trả giá bằng những công trình chắp vá, tốn kém để sửa sau này.
An toàn, minh bạch và quyền tiếp cận: Quy định phải mạnh hơn lợi ích cá nhân
UBND TP.HCM đang đối diện một bài toán chính trị – pháp lý khó hơn kỹ thuật: làm sao để không gian ngầm là mạng lưới công cộng, chứ không bị chặn bởi lợi ích tư nhân. Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được đã giao Sở Xây dựng cùng các sở, ngành cụ thể hóa quy định của Luật Phát triển đô thị, làm rõ cách kết nối không gian ngầm đã có với các công trình sẽ được đầu tư sau này. Ông nêu thẳng tình huống: ga metro đã xây nhưng khi muốn làm trung tâm thương mại kết nối với ga, đường kết nối có thể phải đi qua các công trình khác; nếu chủ tài sản không đồng ý, dự án sẽ tắc. Dự thảo vì vậy nhấn mạnh nguyên tắc kết nối phải công khai, minh bạch, không phân biệt đối xử với các công trình, kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư hoặc quản lý. Đồng thời, mọi dự án ngầm phải đảm bảo an toàn kết cấu, phòng cháy chữa cháy, thoát nạn, cứu hộ, chống ngập, vệ sinh môi trường và năng lực vận hành liên tục. Một điểm đáng bàn là quy định yêu cầu xác định ngay từ giai đoạn lập dự án khả năng huy động công trình phục vụ quốc phòng, an ninh; công trình ngầm có nguy cơ ảnh hưởng quốc phòng phải lấy ý kiến cơ quan quân sự trước khi phê duyệt. Điều này đúng về an ninh, nhưng nếu triển khai thiếu linh hoạt có thể làm chậm tốc độ phát triển quy hoạch đô thị ngầm.
Tác động lên đời sống đô thị: Giảm ùn tắc mặt đất, nâng chất lượng không gian công cộng
Lợi ích lớn nhất của chiến lược quy hoạch đô thị ngầm gắn với hệ thống giao thông công cộng không phải nằm ở bản vẽ, mà ở trải nghiệm hằng ngày của người dân. TOD được kỳ vọng hỗ trợ phát triển đô thị mật độ cao, đa chức năng, cải thiện kết nối, mở rộng không gian công cộng, khuyến khích đi bộ và giảm phụ thuộc vào xe cá nhân. Khi các nút giao thông TOD khai thác đồng bộ không gian ngầm, hạ tầng bên trên bớt quá tải, mặt đất được ưu tiên cho quảng trường, công viên, cây xanh thay vì các bãi đỗ xe chật chội. Nếu quy định quản lý ngầm được thiết kế đủ mạnh để bảo vệ tính đồng bộ – “bảo đảm kết nối đồng bộ giữa các công trình” như Luật Phát triển đô thị yêu cầu – thì người dân tương lai có thể đi từ ga ngầm Bến Thành đến trung tâm thương mại, bãi đỗ xe, thậm chí các công trình dịch vụ khác mà không phải chen chúc trên vỉa hè hay băng qua làn xe đông đúc. Không gian ngầm TP.HCM khi đó trở thành công cụ thiết kế lại hành vi di chuyển của hàng triệu người, giúp giảm ùn tắc và mở đường cho một đô thị bền vững hơn – với mặt đất dành cho con người, lòng đất dành cho hạ tầng và dòng chảy giao thông công cộng.
