Trao quyền gần dân, tháo gỡ điểm nghẽn
Phân cấp đầu tư công là việc giao cho chính quyền địa phương quyền quyết định và tổ chức thực hiện dự án trong phạm vi thẩm quyền, đồng thời buộc cơ quan được giao chịu trách nhiệm về lựa chọn và hiệu quả sử dụng vốn. Đây không nên là cách chuyển thủ tục xuống cấp dưới mà không chuyển kèm nghĩa vụ giải trình.
Tại phiên thảo luận sáng 31/10, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Quảng Trị) đề nghị sửa quy định về đầu tư trong vùng đệm Phong Nha - Kẻ Bàng, giao UBND cấp tỉnh quyết định và chịu trách nhiệm với dự án quy mô nhỏ, công trình hạ tầng thiết yếu phục vụ dân sinh. Lập luận có sức nặng: hiện cả dự án nhỏ cũng phải qua thêm thủ tục ở Trung ương, kéo dài thời gian xử lý và làm địa phương mất cơ hội thu hút đầu tư. Với đầu tư vùng đệm di sản, cách hợp lý là thẩm định cấp Trung ương đối với dự án có nguy cơ tác động đáng kể đến tính toàn vẹn, cảnh quan di sản; việc dân sinh quy mô nhỏ nên được xử lý gần nơi phát sinh nhu cầu.
Đại biểu kiến nghị Quốc hội, Chính phủ xem xét sửa Điều 29 ngay trong dự thảo luật tại kỳ họp này, phân loại dự án theo quy mô và mức độ tác động đến di sản. Nếu luật chỉ giao quyền mà không phân định ranh giới tác động, địa phương có thể bị đặt vào thế vừa phải chạy tiến độ vừa phải tự đoán giới hạn được phép.
Thủ tục gọn hơn phải đi cùng kỷ luật ngân sách
Trong thảo luận về Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), các đại biểu tán thành yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, đơn giản hóa thủ tục, đồng thời nâng hiệu quả sử dụng ngân sách và đầu tư công, củng cố kỷ luật tài chính. Đây là đòi hỏi cấp thiết khi kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026–2030 là 8,2 triệu tỷ đồng. Quy mô nguồn lực ấy khiến việc giải ngân nhanh không thể là thước đo duy nhất; dự án phải có ích, vận hành được và đáp ứng đúng nhu cầu.
Đại biểu Trần Hoàng Ngân đánh giá dự thảo có các nội dung phân cấp, phân quyền và đơn giản hóa thủ tục phê duyệt, quyết định đầu tư, đồng thời nâng trách nhiệm người đứng đầu. Nhưng cắt bớt khâu xin ý kiến chỉ có ý nghĩa khi thay bằng hậu kiểm thực chất, công khai kết quả và xử lý sai lệch. Nếu thủ tục nhẹ đi mà giám sát không mạnh lên, ngân sách có thể được giải ngân nhanh hơn nhưng chưa chắc được sử dụng tốt hơn.
Ranh giới thẩm quyền cần được viết rõ: HĐND quyết định tổng mức, mục tiêu, danh mục và các giới hạn tài khóa quan trọng; UBND chủ động quyết định, phân bổ, điều chỉnh trong phạm vi nguồn lực được giao. UBND cũng cần công khai báo cáo giải trình và chịu giám sát của HĐND về kết quả sử dụng vốn, tiến độ và hiệu quả đầu tư.
Trách nhiệm giải trình phải theo dự án đến kết quả
Đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị làm rõ căn cứ, giới hạn thẩm quyền và trách nhiệm xử lý khi điều kiện thực hiện dự án thay đổi, để các cấp chủ động làm đúng và phòng ngừa sai phạm. Đây là phần không thể để mơ hồ trong quản lý ngân sách: người ký quyết định đầu tư phải chịu trách nhiệm không chỉ về thủ tục ban đầu mà cả việc điều chỉnh, tiến độ, đầu ra và tính cần thiết của khoản chi.
Tại phiên thảo luận chiều 5/11 về dự thảo luật, đại biểu Trịnh Trung Tín (An Giang) yêu cầu làm rõ cơ chế dùng chi thường xuyên cho đầu tư, sửa chữa, cải tạo và nâng cấp công trình. Ông cảnh báo cần quy định giới hạn để tránh lấy khoản chi thường xuyên làm đường vòng né quy trình quản lý dự án đầu tư công và hạn chế nguy cơ mất cân đối ngân sách. Cùng lúc, đại biểu đề xuất gắn kết quả đánh giá dự án với trách nhiệm của người quyết định đầu tư.
Đánh giá hiệu quả cũng phải vượt khỏi con số giải ngân hay quy mô xây dựng. Với dự án y tế ở miền núi, thước đo cần là khả năng người dân tiếp cận dịch vụ; một bệnh viện xây xong vẫn có thể phục vụ chậm nếu thiếu nhân lực, thiết bị và kinh phí vận hành. Kết luận đánh giá vì thế nên nêu rõ tồn tại, nguyên nhân, trách nhiệm và biện pháp xử lý, kèm thời hạn thực hiện.
Trao quyền có điều kiện mới tạo hiệu quả
Một bài học rõ về hiệu quả vốn là tình trạng hai tuyến đường tại Quảng Trị chưa thể đấu nối vào các đoạn Quốc lộ 1 BOT. Đường Điện Biên Phủ được đầu tư 165 tỷ đồng, đường Dinh Mười 91 tỷ đồng, nhưng vướng mắc đấu nối khiến cả hai chưa phát huy tác dụng; phương tiện phải dồn vào đường liên thôn, liên xã, làm hư hỏng hạ tầng dân sinh và tăng nguy cơ tai nạn. Dự án hoàn thành trên giấy không đồng nghĩa người dân đã nhận được lợi ích.
Nguyên tắc nên là địa phương quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm, nhưng trong một khung giám sát có thể kiểm chứng. HĐND đặt mục tiêu và giới hạn; UBND công khai căn cứ lựa chọn, tiến độ, điều chỉnh và kết quả; cơ quan giám sát đối chiếu đầu ra với nhu cầu dân sinh. Khi dự án đổi điều kiện hoặc không đạt hiệu quả, luật phải xác định rõ ai được điều chỉnh, ai phải giải trình và khi nào cần dừng.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết cơ quan soạn thảo sẽ phối hợp với cơ quan thẩm tra để nghiên cứu, tiếp thu và hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội. Bước hoàn thiện này cần biến khẩu hiệu phân cấp thành quy tắc rõ ràng: trao quyền đúng cấp, giữ giới hạn bảo vệ ngân sách và gắn từng quyết định với kết quả. Nếu thiếu một trong ba, phân cấp chỉ chuyển nơi phát sinh rủi ro; nếu đủ cả ba, địa phương mới có thể xử lý nhanh mà vẫn chịu trách nhiệm đến cùng.
