Quyền tiếp cận biển phải hiện hữu trong đời sống
Quyền tiếp cận biển là khả năng để cộng đồng ven biển tiếp tục đến, sử dụng và mưu sinh hợp pháp trên vùng biển, đồng thời được tham gia vào quyết định làm thay đổi những cơ hội ấy. Đây phải là quyền có hiệu lực trong thực tế, không chỉ là nguyên tắc trên giấy.
Ngày 6.11, Quốc hội dự kiến thảo luận tại hội trường về dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo sửa đổi cùng dự án sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường. Dự thảo Luật Tài nguyên biển được thiết kế lại còn 6 chương, 76 điều, giảm 4 chương và 5 điều so với luật năm 2015. Quy mô tinh gọn có thể giúp gỡ vướng, nhưng phép thử quan trọng hơn là luật có ngăn dự án chiếm dụng không gian biển khiến sinh kế hợp pháp của cư dân bị thu hẹp mà họ không được nhận diện hay không.
Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm lưu ý rằng hỗ trợ chuyển đổi sinh kế tại Điều 47 đã tính đến mức độ ảnh hưởng, nhưng chưa làm rõ ai lập phương án, kinh phí từ đâu và khi nào triển khai. Vì vậy, bảo đảm quyền tiếp cận phải bắt đầu bằng việc nhận diện cả người mưu sinh hợp pháp không đứng tên quyền sử dụng khu vực biển.
Điều phối không gian biển: phải có nơi chịu trách nhiệm cuối cùng
Biển không thể được quản lý như những ô riêng biệt của từng ngành hay địa phương. Một khu vực có thể đồng thời phục vụ hàng hải, nuôi trồng thủy sản, du lịch và bảo tồn; quyết định riêng lẻ có thể đẩy chi phí xung đột sang người dân hoặc làm tổn hại hoạt động khác. Bởi vậy, quản lý không gian biển cần một cơ chế điều phối có thẩm quyền rõ ràng và trách nhiệm giải trình đến cùng.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị xem xét quyết định của từng ngành, địa phương trong tổng thể chung, tính cả tác động liên ngành và sinh kế cộng đồng. Với vấn đề liên tỉnh, liên ngành, luật cần chỉ rõ cơ quan chủ trì, trách nhiệm các bên và cấp quyết định khi bất đồng phát sinh; nếu không, tình trạng mỗi nơi xử lý một phần sẽ tiếp diễn mà thiếu đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng.
Điều phối cũng phải diễn ra trước khi quy hoạch và chấp thuận dự án, không phải đợi xung đột xuất hiện. Tham vấn cộng đồng cần cung cấp thông tin đủ sớm để ý kiến có thể thay đổi phương án, thay vì chỉ hợp thức hóa quyết định đã rồi. Đề xuất tham vấn cư dân bị ảnh hưởng trước khi phê duyệt danh mục và phương án đấu giá khu vực biển đi đúng hướng.
Hỗ trợ sinh kế không thể chỉ tính lúc thu hồi mặt biển
Một lỗ hổng cần khép lại là phạm vi người được hỗ trợ. Nếu chỉ bồi hoàn hoặc chuyển đổi sinh kế cho người có quyền sử dụng khu vực biển bị thu hồi, những hộ mưu sinh hợp pháp nhưng không có quyền sử dụng chính thức vẫn có thể mất thu nhập vì dự án. Tác động thực tế, chứ không riêng giấy tờ quyền sử dụng, phải là căn cứ xác định đối tượng.
Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm đề xuất UBND cấp tỉnh xác định người bị ảnh hưởng, mức độ tác động và phê duyệt phương án hỗ trợ; phương án phải được tham vấn, công khai đối tượng, nội dung, kinh phí, tiến độ và trách nhiệm. Các biện pháp cần được triển khai trước khi dự án làm gián đoạn sinh kế. Đây là nguyên tắc thiết yếu: hỗ trợ sau khi nguồn thu đã đứt đoạn thường không thể thay thế sự chuẩn bị kịp thời.
Luật cũng cần phân định phần đóng góp của chủ dự án theo mức độ tác động với phần ngân sách nhà nước, đồng thời tránh chi trả trùng lặp. Nhưng tiêu chí thành công không nên là số tiền đã giải ngân: hỗ trợ chuyển đổi phải dẫn đến việc làm và thu nhập thực tế, có cơ quan theo dõi và trả lời rõ người dân có thể chuyển sang công việc nào.
Tiếp cận biển phải song hành với phục hồi hệ sinh thái
Bảo vệ quyền tiếp cận không đồng nghĩa giữ nguyên mọi hoạt động khai thác. Một nền kinh tế biển chỉ bền vững khi người dân được tham gia và hưởng lợi, còn chủ thể gây tổn hại phải chịu trách nhiệm ngăn chặn, khắc phục, phục hồi môi trường và bồi thường. Nộp phạt không thể thay thế nghĩa vụ phục hồi; ngược lại, yêu cầu môi trường cũng không nên trở thành lý do để gạt cộng đồng khỏi quá trình quyết định.
Trách nhiệm phục hồi hệ sinh thái biển cần được tính ngay khi xét duyệt dự án: xác định hiện trạng ban đầu, mục tiêu và thời hạn phục hồi, cách nghiệm thu, cũng như trách nhiệm khi dự án kết thúc. Với hoạt động rủi ro cao, cơ chế bảo đảm tài chính có thể giúp ứng phó và khắc phục, nhưng không được biến thành mức trần trách nhiệm. Nguồn lực phục hồi phải công khai, được giám sát và đánh giá bằng chất lượng môi trường, tình trạng hệ sinh thái cùng sinh kế người dân.
Sửa luật vì thế cần nối ba việc thành một chuỗi: điều phối không gian biển minh bạch, bảo đảm quyền tiếp cận và sinh kế, rồi buộc dự án chịu trách nhiệm về hậu quả môi trường. Nếu thiếu một mắt xích, phát triển có thể tăng trên giấy nhưng cộng đồng và hệ sinh thái lại trả giá. Đó mới là thước đo thuyết phục cho một luật biển hướng đến phát triển lâu dài.
