Giải ngân vốn đầu tư công ì ạch và sức ép những tháng cuối năm
Giải ngân vốn đầu tư công là quá trình chuyển nguồn vốn đã được Nhà nước phê duyệt trong kế hoạch đầu tư công thành khối lượng xây lắp, thiết bị và hạ tầng được nghiệm thu, thanh toán cho các dự án, qua đó biến các con số trên giấy thành công trình, dịch vụ công và động lực tăng trưởng thực tế của nền kinh tế.
Sau 9 tháng, cả nước mới giải ngân 567.776,1 tỷ đồng, tương đương 55,5% kế hoạch Thủ tướng giao, còn khoảng 455.000 tỷ đồng phải giải ngân trong những tháng cuối năm. Con số này cho thấy cuộc “chạy nước rút” tăng tốc giải ngân không phải khẩu hiệu mà là sức ép rất cụ thể lên từng bộ, ngành, địa phương. Một mặt, nếu chậm, tăng trưởng và việc làm sẽ bị ảnh hưởng; mặt khác, giải ngân bằng mọi giá lại có nguy cơ hạ chuẩn chất lượng, đội chi phí và phát sinh sai phạm. Câu hỏi không còn là “có tăng tốc hay không”, mà là “tăng tốc bằng cách nào để tiền đi cùng hiệu quả và trách nhiệm cá nhân”.
Theo Bộ Tài chính, tổng kế hoạch vốn đầu tư công được giao là 1.022.607 tỷ đồng, trong đó còn 19.761,6 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương chưa được phân bổ chi tiết. Khoảng cách lớn giữa kế hoạch và thực hiện là lời cảnh báo rằng hệ thống đang trục trặc không phải ở khâu thiếu vốn, mà ở khâu tổ chức thực thi, thủ tục và năng lực điều hành.
Những nút thắt cố hữu: mặt bằng, thời tiết, thủ tục và khối lượng thi công
Đằng sau tỷ lệ giải ngân thấp là một tập hợp những vướng mắc quen thuộc nhưng chậm được xử lý dứt điểm. Bộ Tài chính chỉ rõ tình trạng nhiều dự án khởi công mới chưa hoàn tất thủ tục đầu tư, vốn mới bổ sung đang trong quá trình hoàn thiện hồ sơ, cùng những vướng mắc giải phóng mặt bằng, vật liệu xây dựng và tổ chức thực hiện. Nói cách khác, tiền đã sẵn, nhưng máy vẫn “tắc” từ khâu chuẩn bị.
Ở Nghệ An, bức tranh này thể hiện rất rõ: nguồn vốn dù đã được bố trí cũng không thể thanh toán nếu công trình chưa hoàn thành khối lượng, chưa được nghiệm thu hoặc chưa đủ hồ sơ, thủ tục. Nhiều dự án phải đối mặt với vướng mắc giải phóng mặt bằng kéo dài, khi đất đai, nhà cửa, công trình của người dân chưa được đền bù, di dời đầy đủ, khiến nhà thầu không thể mở rộng phạm vi thi công, dẫn tới khối lượng thực hiện không đủ để giải ngân đúng tiến độ.
Yếu tố khách quan như thời tiết cũng bị lạm dụng như một “tấm khiên” giải trình, trong khi thực tế nó chỉ phơi bày thêm sự bị động trong quản lý. Với các dự án xây dựng dân dụng ở vùng miền núi Nghệ An, tỷ lệ giải ngân thấp hơn mức bình quân chung chủ yếu do mưa nhiều, địa hình khó khăn. Khi toàn bộ khối lượng hoàn thiện dồn vào những tháng cuối năm, hệ thống gần như tự tạo áp lực cho chính mình, rồi lại phải truy bức nhà thầu và cấp dưới để chạy cho kịp.
Nghệ An và các địa phương: Chạy nước rút nhưng không thể chỉ hô khẩu hiệu
Nghệ An là một trong những địa phương bước vào giai đoạn “chạy nước rút” giải ngân vốn đầu tư công với quyết tâm hoàn thành 100% kế hoạch trước ngày 31/12. Tỉnh không chờ thời gian tự giải quyết mà buộc các chủ đầu tư, địa phương phải tập trung tháo gỡ vướng mắc, đặc biệt là vướng mắc giải phóng mặt bằng, đồng thời đẩy nhanh thi công trên từng công trình. Cách làm đáng chú ý là rà soát nhu cầu vốn thực, kiên quyết điều chỉnh, trả lại phần vốn không còn nhu cầu để tránh để nguồn lực “nằm chờ” trong khi các dự án khác thiếu vốn.
Theo báo cáo, đến ngày 24/9, Nghệ An đã giải ngân hơn 14.000 tỷ đồng, đạt hơn 69% kế hoạch Thủ tướng giao, cao hơn cùng kỳ năm trước. Một số đơn vị đạt tỷ lệ khá cao: các đơn vị thuộc một Tổ công tác của tỉnh có kế hoạch vốn hơn 3.297 tỷ đồng, đã giải ngân khoảng 2.901,7 tỷ đồng, tương đương 88,22%, cao hơn mức bình quân chung của tỉnh là 72,3%. Đây là minh chứng rằng khi quyết liệt tăng tốc giải ngân, kết quả có thể thay đổi rõ rệt, miễn là chỉ đạo đi kèm hành động cụ thể với mốc thời gian rõ ràng.
Trong chiều 6/10, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bùi Thanh An dẫn đầu đoàn công tác kiểm tra hiện trường và làm việc về tiến độ thực hiện, giải ngân vốn đầu tư công tại một số dự án do Ban Quản lý Khu kinh tế Đông Nam quản lý. Cơ quan này đặt mục tiêu giải ngân trên 85% kế hoạch vốn vào ngày 30/10, trên 95% vào ngày 30/11 và hoàn thành 100% vào ngày 31/12. Đây là cách tiếp cận “đếm ngược” theo mốc, thay vì chờ đến cuối năm mới nhận ra mình chậm.
Phân công lãnh đạo đến từng dự án: Khi trách nhiệm không còn “chung chung”
Điểm mới đáng chú ý trong cuộc tăng tốc giải ngân vốn đầu tư công là cách nhiều địa phương “khoanh vùng” trách nhiệm đến từng dự án. Tại Quảng Trị, tỉnh yêu cầu các đơn vị phấn đấu đạt tối thiểu 55% kế hoạch vốn đến ngày 15/10 và 65% đến ngày 30/10, đồng thời phân công lãnh đạo phụ trách từng dự án, gắn kết quả giải ngân với đánh giá cán bộ. Đây là bước chuyển quan trọng: giải ngân không còn là “việc của tập thể” mà trở thành chỉ tiêu cụ thể của từng người đứng đầu.
Một số địa phương khác cũng thành lập các tổ công tác do lãnh đạo UBND tỉnh phụ trách, theo dõi sát tiến độ từng dự án và nhà thầu theo tuần. Với Nghệ An, Ban Chỉ đạo được giao tiếp tục phân công cụ thể lãnh đạo phụ trách từng dự án, từng địa bàn, tập trung xử lý vướng mắc trong tháng 10, chậm nhất tháng 11, không để dồn việc sang tháng 12. Từ tháng 10, kết quả giải ngân sẽ được đánh giá chính thức bằng phương án chấm điểm theo Quyết định 1129/QĐ-TTg. Thông điệp rất rõ ràng: ai chậm sẽ bị “chấm điểm” trên hồ sơ công vụ, không còn chỗ cho sự vòng vo.
Cách làm này phù hợp với bản chất của những vướng mắc giải phóng mặt bằng và thủ tục hành chính: đó là những bài toán của quyền lực và trách nhiệm cá nhân, chứ không phải bài toán kỹ thuật thuần túy. Khi người đứng đầu phải “đứng tên” cho từng dự án, động lực tháo gỡ hồ sơ, đối thoại với dân, phối hợp giữa các sở ngành sẽ khác hẳn việc “đẩy” trách nhiệm cho cấp dưới hoặc chờ văn bản từ trên.
Kết luận: Tăng tốc giải ngân phải đi cùng kỷ luật và chọn lọc dự án
Giải ngân vốn đầu tư công chậm không chỉ là câu chuyện kỹ thuật điều hành mà là phép thử năng lực cải cách của bộ máy. Khi sau 9 tháng, tỷ lệ giải ngân mới 55,5% kế hoạch, còn khoảng 455.000 tỷ đồng phải giải ngân trong thời gian ngắn, nghĩa là mọi sự trì trệ, né tránh trách nhiệm ở cấp dự án đều bị phóng đại thành rủi ro vĩ mô.
Giải pháp tăng tốc giải ngân vì thế không thể dừng ở việc “đốc thúc cho nhanh” mà phải gắn với ba yêu cầu: một, kiên quyết xử lý vướng mắc giải phóng mặt bằng, thủ tục, phân bổ lại vốn cho dự án có khả năng hấp thụ tốt; hai, phân công và ràng buộc trách nhiệm cá nhân lãnh đạo với từng dự án, đi kèm cơ chế chấm điểm, thưởng phạt rõ ràng; ba, kiểm soát chặt chất lượng, tránh biến những tháng cuối năm thành cuộc “chạy khối lượng” bằng mọi giá.
Nếu làm được, cuộc chạy nước rút giải ngân vốn đầu tư công những tháng cuối năm sẽ không chỉ là sự chữa cháy cho các chỉ tiêu, mà còn là cơ hội buộc hệ thống quản lý đầu tư công tự soi, tự sửa. Khi đồng tiền ngân sách đi đúng tiến độ, đúng địa chỉ và gắn chặt với trách nhiệm cá nhân, nó mới thật sự trở thành động lực tăng trưởng và là thước đo uy tín của bộ máy công quyền.
