Hai hướng đi, một thước đo: hiệu quả thực tế
AI trong tôn giáo là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quản lý, điều hành, truyền thông và hoạt động chuyên môn của cơ quan nhà nước hoặc tổ chức tôn giáo, dựa trên năng lực con người và dữ liệu phù hợp. Hai hướng triển khai đang hiện rõ: Bộ Dân tộc và Tôn giáo tập trung đào tạo cán bộ, còn Giáo hội Phật giáo Việt Nam xây nền tảng quản trị từ hồ sơ được số hóa. Cả hai đều cần thiết, nhưng chưa thể xem kế hoạch đào tạo hay khối lượng dữ liệu đã chuyển đổi là bằng chứng đủ về hiệu quả. Câu hỏi đáng quan tâm là cán bộ có xử lý công việc tốt hơn không, và dữ liệu có giúp thủ tục chính xác, nhanh hơn không. Vì thế, đánh giá kết quả phải gắn với sản phẩm cụ thể, chất lượng phục vụ và an toàn thông tin, thay vì chỉ đếm lớp học hay hồ sơ.
Sau khi hợp nhất từ tháng 3/2025, Bộ Dân tộc và Tôn giáo tiếp nhận chức năng quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo từ Bộ Nội vụ, đồng thời phải chuẩn hóa năng lực đội ngũ để đáp ứng phạm vi công việc mới. Trong bối cảnh ấy, đào tạo AI cán bộ không phải một hoạt động bên lề: đó là cách chuẩn bị nhân lực cho chuyển đổi số. Ở phía Giáo hội, quy mô gần 65.000 tăng ni và gần 19.000 cơ sở tự viện khiến nhu cầu thống nhất dữ liệu, phối hợp và điều hành ngày càng lớn. Hai áp lực khác nhau dẫn tới một điểm chung: công nghệ chỉ có ích khi được đặt vào quy trình thực tế và phục vụ người dùng.
Bộ chọn đầu tư vào năng lực cán bộ
Trong quý IV/2026, Đoàn Thanh niên Bộ phối hợp với Trung tâm Chuyển đổi số tổ chức sinh hoạt chuyên đề về vận dụng AI vào nhiệm vụ công tác. Đáng chú ý hơn sự kiện là chương trình ba lớp bồi dưỡng AI tạo sinh, thiết kế theo từng nhóm: lãnh đạo cấp cao, lãnh đạo cấp phòng cùng nhân sự công nghệ thông tin, và cán bộ, công chức, viên chức nói chung. Nội dung gồm chỉ đạo ứng dụng công nghệ, đơn giản hóa quy trình nghiệp vụ, kỹ năng số và ứng dụng AI trong hành chính, tham mưu tổng hợp. Bộ đặt mục tiêu phổ cập nội dung bồi dưỡng cho 100% nhân sự. Cách phân nhóm này hợp lý: người ra quyết định cần biết định hướng và kiểm soát rủi ro, còn người trực tiếp xử lý hồ sơ cần kỹ năng áp dụng vào công việc.
Tuy nhiên, số lớp và mục tiêu bao phủ mới phản ánh đầu vào, chưa chứng minh chất lượng đầu ra. Điểm đáng chú ý là định hướng gắn mỗi khóa công nghệ với sản phẩm cụ thể, chẳng hạn quy trình nghiệp vụ được số hóa hoặc báo cáo phân tích chính sách; Bộ cũng dự kiến khảo sát mức độ vận dụng sau 6–12 tháng. Đây là thước đo thuyết phục hơn số người tham dự, nếu kết quả được theo dõi nhất quán. Bước tiếp theo là hoàn thiện khung năng lực theo vị trí việc làm, chuẩn hóa chương trình bồi dưỡng tích hợp và tăng hình thức “học qua làm”. Nếu không đo được thời gian xử lý, độ chính xác hay mức giảm thao tác lặp, đào tạo AI cán bộ có nguy cơ dừng ở kỹ năng sử dụng công cụ mà chưa cải thiện quản lý.
Giáo hội xây quản trị số từ dữ liệu
Trong giai đoạn 2022–2026, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã cơ bản số hóa hồ sơ của hơn 40.000 tăng ni, tương đương khoảng 60% tổng số tăng ni cả nước; dữ liệu cũng được triển khai với hơn 10.000 cơ sở tự viện và điểm nhóm sinh hoạt tôn giáo tập trung. Giáo hội ghi nhận hơn 11.000 chứng nhận tăng ni, trên 20.000 chứng điệp thọ giới và an cư kiết hạ, trong khi tỷ lệ số hóa văn bản hành chính đạt 70%. Đây là bước tiến có ý nghĩa vì tạo nền cho tra cứu, cập nhật và điều hành dựa trên dữ liệu, thay vì lệ thuộc hoàn toàn vào hồ sơ giấy. Ứng dụng định danh điện tử tăng ni VBSeID được phát triển để quản lý tập trung dữ liệu hành chính Phật giáo.
Nhưng số hóa hồ sơ chưa đồng nghĩa với quản trị số tôn giáo đã hoàn chỉnh, càng chưa phải ứng dụng AI đã vận hành hiệu quả. Trong nhiệm kỳ 2026–2031, Giáo hội xác định đổi mới quản trị và chuyển đổi số là một trong 12 nhiệm vụ trọng tâm, hướng tới cơ sở dữ liệu thống nhất và nền tảng điều hành kết nối các cấp. Định hướng còn bao gồm ứng dụng công nghệ thông tin và AI trong quản lý, hoằng pháp, giáo dục, nghiên cứu Phật học và hướng dẫn Phật tử. Với tăng ni, định danh điện tử được kỳ vọng giúp tinh gọn thủ tục, tiết kiệm thời gian và chi phí; với người dùng, các tiện ích như “Thiền đường số” và “Thư viện Phật pháp” hỗ trợ học tập, thực hành trực tuyến và kết nối cộng đồng. Lợi ích này cần được kiểm chứng bằng khả năng liên thông, cập nhật và bảo vệ dữ liệu.
Muốn AI tạo giá trị, phải chứng minh được kết quả
Đặt cạnh nhau, hai mô hình cho thấy AI trong tôn giáo không khởi đầu bằng thuật toán mà bằng hai nền móng: người biết dùng công nghệ và dữ liệu đủ tin cậy. Bộ đang đầu tư vào năng lực cán bộ; Giáo hội xây hồ sơ điện tử, định danh và nền tảng điều hành. Thiếu nhân lực, hệ thống có thể bị dùng hời hợt; thiếu dữ liệu chuẩn, AI dễ đưa ra kết quả sai hoặc khó kiểm tra. Giáo hội cũng nhìn nhận chuyển đổi số phụ thuộc vào con người, thể chế và cách tổ chức, đồng thời đặt yêu cầu về nhân lực, an toàn dữ liệu và quản lý thông tin trên môi trường số. Đây không phải phần việc có thể bổ sung sau khi hệ thống đã chạy: bảo mật và quyền truy cập phải được tính từ khâu thiết kế.
Thước đo nên cụ thể và có thể đối chiếu: quy trình nào được rút ngắn, hồ sơ nào giảm sai sót, cán bộ có vận dụng kiến thức sau khóa học hay không, và dữ liệu được bảo vệ ra sao. Với Giáo hội, cần cho thấy các cấp có thể dùng chung dữ liệu và người dân, tăng ni thực sự bớt thủ tục; với Bộ, cần công khai kết quả đánh giá sau đào tạo thay vì chỉ nêu mục tiêu phổ cập. Nếu chưa có bằng chứng ấy, nên gọi đây là giai đoạn xây nền, không phải thành công đã được xác nhận. Kết luận thẳng thắn là quản trị số tôn giáo có triển vọng, nhưng giá trị của AI chỉ được xác lập khi công nghệ làm công việc chính xác hơn, thuận tiện hơn và an toàn hơn cho con người.
