Từ hội thảo VietNuc ở Paris đến bài toán nhân lực hạt nhân Việt Nam
Hợp tác hạt nhân Pháp Việt về đào tạo nhân lực năng lượng hạt nhân là quá trình các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và mạng lưới chuyên gia hai nước cùng xây dựng chương trình đào tạo, nghiên cứu chung và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế nhằm chuẩn bị đội ngũ chuyên môn cho toàn bộ chuỗi giá trị của ngành điện hạt nhân Việt Nam, từ thiết kế, vận hành đến an toàn và quản lý chất thải phóng xạ. Tâm điểm mới nhất của quá trình này là hội thảo khoa học tại Paris do mạng lưới VietNuc khởi xướng, quy tụ khoảng 70 đại biểu từ Việt Nam, Pháp và nhiều tổ chức quốc tế tham gia trực tiếp và trực tuyến. Việc sự kiện diễn ra ngay trong bối cảnh Việt Nam xem xét lại chiến lược năng lượng cho thấy một điều: nhân lực không còn là “phần phụ” của chương trình điện hạt nhân mà là điều kiện tiên quyết, nếu thiếu sẽ kéo cả dự án vào rủi ro.
Vì sao đào tạo nhân lực phải đi trước một bước
Các báo cáo tại hội thảo đã vẽ rõ một thực tế: phát triển điện hạt nhân Việt Nam chỉ an toàn, đồng bộ và bền vững nếu bài toán con người được giải trước, chứ không thể chạy theo sau. Đại diện Cục An toàn bức xạ và hạt nhân nhấn mạnh yêu cầu chuẩn bị dài hạn về pháp lý, năng lực quản lý và an toàn–an ninh, bên cạnh hạ tầng công nghệ. Từ phía Pháp, Viện Quốc gia về Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân (INSTN/CEA) chỉ ra rằng đội ngũ chuyên môn phải được chuẩn bị xuyên suốt mọi giai đoạn dự án: khảo sát, thiết kế, xây dựng, vận hành, giám sát an toàn và xử lý chất thải phóng xạ. Đây không còn là quan điểm học thuật; đó là bài học rút ra từ một ngành công nghiệp hạt nhân trưởng thành, nơi sai lầm nhân lực có thể đánh đổi bằng niềm tin xã hội và nhiều thập kỷ phát triển.
Góc nhìn TS Vũ Minh Ngọc: từ tiếp nhận công nghệ sang đồng sáng tạo
Là chuyên gia đang làm việc tại Viện Nghiên cứu và Quản lý chất thải phóng xạ của Pháp (ANDRA), TS Vũ Minh Ngọc đưa ra một thông điệp thẳng thắn: nếu chỉ nhắm tới xây dựng vài nhà máy điện hạt nhân rồi mua trọn gói công nghệ, Việt Nam sẽ mãi đứng ở vị trí người dùng, khó xây dựng được một ngành công nghiệp hạt nhân bền vững. Theo ông, cần chuyển từ tư duy “hợp tác để tiếp nhận công nghệ” sang “hợp tác để cùng tạo ra tri thức và công nghệ”. Điều này đòi hỏi nhiều hơn việc gửi sinh viên sang Pháp học tập; phải tiến tới đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, chương trình đào tạo chung, dự án nghiên cứu chung giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp hai nước. Đây là cách để người Việt tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra giải pháp, kể cả trong lĩnh vực khó và nhạy cảm như chất thải phóng xạ quản lý.
Chiến lược chuỗi giá trị: nhân lực không chỉ là kỹ sư hạt nhân
Một điểm đáng chú ý trong góc nhìn của TS Vũ Minh Ngọc là khái niệm “chuỗi giá trị ngành hạt nhân”: chương trình điện hạt nhân không chỉ cần vài trăm kỹ sư vật lý hạt nhân mà phải có đội ngũ về cơ khí, điện, tự động hóa, vật liệu, hóa học, công nghệ thông tin, xây dựng, địa chất, an toàn, môi trường và quản lý dự án. Nếu chỉ đào tạo một mảng đơn lẻ, Việt Nam sẽ phụ thuộc vào nhà thầu nước ngoài ở mọi khâu, từ thiết kế kết cấu tới đánh giá ăn mòn đường ống mà chuyên gia EDF đã chia sẻ như bài học để duy trì tính toàn vẹn công trình và tuổi thọ nhà máy. Trong bức tranh đó, Pháp không chỉ cung cấp kinh nghiệm điện hạt nhân, mà còn là hình mẫu một hệ sinh thái hoàn chỉnh – từ đào tạo đến nghiên cứu và công nghiệp – mà Việt Nam có thể tham khảo và điều chỉnh cho phù hợp.
VietNuc và vai trò cộng đồng trí thức kiều bào trong chiến lược dài hạn
Hội thảo tại Paris cho thấy mạng lưới VietNuc đã vượt khỏi vai trò một nhóm chuyên gia thiện nguyện; đây đang trở thành “cầu nối chiến lược” giữa nhu cầu trong nước và chuẩn mực quốc tế. VietNuc hiện kết nối hàng trăm chuyên gia Việt đang làm việc tại các tập đoàn, viện nghiên cứu ở Pháp, Anh, Áo, Bỉ, Italia… trong lĩnh vực hạt nhân. Họ mang theo kinh nghiệm từ EDF, IAEA, ANDRA và nhiều tổ chức quốc tế, sẵn sàng đóng góp cho chương trình điện hạt nhân Việt Nam, kể cả khi chưa thể về nước toàn thời gian. Theo chia sẻ, điều cần thiết là có cơ chế chủ động hơn để kết nối lực lượng này với trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp trong nước. Nếu Việt Nam xây dựng được kênh hợp tác ổn định với VietNuc và các đối tác Pháp, việc chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cùng hạ tầng kỹ thuật vững chắc sẽ trở thành nền tảng để tiếp cận và phát triển năng lượng hạt nhân an toàn, hiệu quả trong tương lai.
