Một phim tài liệu 4 giờ biến huyền thoại thành bị cáo trên màn ảnh
Phim tài liệu Elon Musk mang tên "Musk" là một phim tài liệu tỷ phú có thời lượng gần bốn tiếng, do đạo diễn từng đoạt Oscar Alex Gibney thực hiện, nhằm bóc tách hình ảnh, quyền lực và ảnh hưởng chính trị – công nghệ của Elon Musk thông qua góc nhìn phê phán được công chiếu tại Liên hoan phim Venice. Phim mở đầu bằng việc gọi Elon Musk là “nhà phát minh vĩ đại nhất còn sống” rồi nhanh chóng đẩy ông vào vai phản diện với chuỗi mô tả hỗn loạn, thất thường, tàn nhẫn và ích kỷ. Cách dàn dựng biến vụ nổ tên lửa thành ẩn dụ trực diện cho hành trình quyền lực của Musk cho thấy Gibney không hề muốn làm một bản tiểu sử trung tính, mà là một bản cáo trạng điện ảnh về việc một cá nhân có thể nắm quá nhiều công nghệ, hạ tầng và tiếng nói trong không gian công cộng.
Alex Gibney tại Venice: khi tham vọng nghệ thuật thách thức sức chịu đựng khán giả
Tại Liên hoan phim Venice, "Musk" xuất hiện như một trong những tác phẩm được trông đợi nhất, dù được xếp ở hạng mục không tranh giải nên không đủ điều kiện cạnh tranh giải thưởng lớn nhất của liên hoan. Theo phần mô tả chính thức, phim là cái nhìn phía sau “huyền thoại Elon Musk”, còn Gibney công khai mục tiêu phá vỡ hình ảnh Musk như một “Leonardo da Vinci hiện đại” để xem điều gì nằm bên dưới. Ở mức độ tham vọng, đây là cú bước dài của phim tài liệu tỷ phú: thời lượng bốn giờ, cấu trúc điều tra dày đặc, nhân vật trải rộng từ gia đình, đối tác cũ đến các nhà báo sắc bén. Nhưng cũng chính tham vọng này đẩy phim vào vùng căng thẳng: ranh giới giữa một chân dung điện ảnh sâu sắc và một trải nghiệm quá tải, kéo dài mỏi mệt, có nguy cơ làm khán giả kiệt sức trước khi thông điệp kịp chạm tới.
Phản ứng giận dữ của Elon Musk: cuộc chiến hình ảnh hơn là cuộc chiến sự thật
Nếu Venice là nơi Gibney trình chiếu tham vọng nghệ thuật của mình, thì mạng xã hội X lại trở thành sân khấu cho phản ứng giận dữ của Elon Musk. Từ khi dự án được công bố, Musk đã dự đoán đây sẽ là một “hit piece”, một tác phẩm công kích nhằm hạ thấp ông. Sau buổi chiếu tại Venice, ông tấn công thẳng Gibney trên X: gọi đạo diễn là "con người tồi tệ", "không có chút liêm chính nào" và mỉa mai rằng phim "chán bỏ xừ". Trước đó, Musk từng mô tả Gibney là "một tên khốn nạn từ tận gốc rễ" và "cực kỳ thành kiến" với mình. Khi cáo buộc phim là sản phẩm tập hợp "danh sách những người có hiềm khích" với ông, Musk không chỉ phản ứng với nội dung, mà đang cố giành lại quyền kiểm soát câu chuyện về chính mình – cuộc chiến hình ảnh mà ông vốn rất quen thuộc trong kinh doanh, truyền thông và chính trị.
Một xu hướng mới: phim tài liệu tỷ phú như phiên tòa đạo đức công cộng
Danh sách nhân vật Gibney từng soi chiếu nói lên nhiều điều: từ Enron, Elizabeth Holmes đến Scientology và các vụ lạm dụng trong quân đội Mỹ, nay ông quay sang nhân vật có phạm vi quyền lực mà chính ông thừa nhận là chưa ai trong số đó sánh kịp – Elon Musk. "Musk" không quan tâm liệt kê thành tựu như Tesla, SpaceX, Starlink hay Neuralink, mà đặt câu hỏi sắc gọn: điều gì xảy ra khi một doanh nhân tư nhân nắm trong tay quá nhiều công nghệ, tiền bạc, hạ tầng thông tin và ảnh hưởng chính trị? Theo một bài phỏng vấn, chính quá trình Musk tái cấu trúc Twitter thành X, cùng những tương tác với chính quyền Donald Trump, đã khiến dự án phim định hình rõ hơn. Ở cấp độ rộng hơn, đó là tín hiệu cho thấy phim tài liệu về các tỷ phú ngày càng đóng vai trò như phiên tòa đạo đức công cộng, nơi khán giả được mời làm bồi thẩm đoàn cho những người nắm đằng chuôi quyền lực mới.
Từ Venice đến rạp chiếu: liệu công chúng có chấp nhận một cuộc "soi" dài bốn giờ?
Sau Venice, "Musk" sẽ tiếp tục hành trình khi được Bleecker Street phát hành tại các rạp ở Mỹ từ ngày 16-10, trước khi xuất hiện trên một nền tảng truyền hình trả tiền vào cuối năm. Elon Musk cho rằng phim "mắc tội chí mạng" là khiến khán giả buồn ngủ suốt bốn giờ – lời chê bai nghe có vẻ cảm tính, nhưng chạm đúng một lo lắng có thật: bao nhiêu người sẽ tình nguyện ngồi qua một phiên tòa điện ảnh dài như vậy? Ở phía ngược lại, độ dài ấy là tuyên ngôn về tầm quan trọng của chủ đề: quyền lực tư nhân can thiệp vào công nghệ, truyền thông và nền dân chủ. Cuối cùng, chính người xem sẽ quyết định liệu "Musk" là một bước tiến cần thiết của phim tài liệu tỷ phú, hay là ví dụ điển hình cho việc tham vọng nghệ thuật đã vượt quá sức chịu đựng của khán giả thời đại mạng xã hội.
