Câu lạc bộ dân ca: không gian sống của di sản văn hóa âm nhạc
Câu lạc bộ dân ca địa phương là những tổ chức sinh hoạt âm nhạc tự nguyện của người dân, tập hợp nghệ nhân, học viên và người yêu nghệ thuật để cùng luyện tập, truyền dạy và biểu diễn các hình thức hát, múa, nhạc cụ truyền thống trong đời sống cộng đồng, qua đó góp phần bảo tồn âm nhạc dân gian và lan tỏa di sản văn hóa âm nhạc đến thế hệ trẻ. Điểm đáng nói là các câu lạc bộ dân ca không tồn tại như những bảo tàng trưng bày ký ức, mà như những "phòng thí nghiệm" sống, nơi di sản được dùng, được sửa, được tiếp nối. Câu lạc bộ bảo tồn nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ dân gian dân tộc Lào được thành lập từ năm 2023 và duy trì đều đặn các buổi sinh hoạt, tập luyện định kỳ theo quy chế hoạt động. Đây không chỉ là nơi học hát, học múa, mà là môi trường nuôi dưỡng niềm tự hào bản sắc, buộc cộng đồng phải trả lời câu hỏi: chúng ta muốn di sản của mình sống như thế nào trong hiện tại?
Hát nhà tơ truyền thống, hát múa cửa đình: từ đình làng ven biển tới câu lạc bộ dân ca
Nếu không có câu lạc bộ dân ca, hát nhà tơ truyền thống và hát múa cửa đình rất dễ bị đẩy vào vùng ký ức hoài niệm thay vì là thực hành sống trong cộng đồng. Hát nhà tơ, hát múa cửa đình vốn là hình thức diễn xướng dân gian không thể thiếu trong nhiều lễ hội ven biển ở Quảng Ninh. Chúng bắt nguồn từ ca trù Việt Nam, từng chỉ diễn ra tại các đình làng từ Vân Đồn đến Móng Cái và mang đậm yếu tố tâm linh, với nội dung ca ngợi các vị anh hùng dân tộc, những người có công với nước, với làng. Năm 2015, loại hình này được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – một danh hiệu quan trọng nhưng không đủ nếu thiếu các hoạt động cộng đồng âm nhạc. Câu lạc bộ dân ca ở Đầm Hà, với mục tiêu bảo tồn và duy trì loại hình hát nhà tơ, đã từ chỗ 46 thành viên trong những năm trước phát triển thành 58 thành viên sau khi được kiện toàn cuối tháng 7/2026. Con số này cho thấy, khi di sản được đưa về đời sống hàng ngày, nó có thể hấp dẫn người trẻ và mở rộng cộng đồng thực hành.
Từ bản Lào đến xã Đầm Hà: hoạt động cộng đồng âm nhạc làm lan tỏa di sản
Di sản sẽ chết yểu nếu chỉ nằm trên giấy chứng nhận. Vì thế, các câu lạc bộ dân ca đã chủ động kéo âm nhạc truyền thống ra khỏi các hội trường trang trọng để bước vào lễ hội và đời sống thường ngày. Câu lạc bộ bảo tồn nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ dân gian dân tộc Lào không chỉ duy trì luyện tập mà còn tích cực biểu diễn tại nhiều lễ hội, ngày hội văn hóa và các sự kiện chính trị, văn hóa của địa phương, trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Lào. Thông qua hình thức truyền dạy trực tiếp, các học viên nâng cao kỹ năng biểu diễn, hiểu thêm về ý nghĩa của từng làn điệu dân ca, điệu múa và nhạc cụ trong đời sống cộng đồng người Lào. Tại Đầm Hà, khi học sinh đã thuần thục các điệu múa, bài hát, các em được tham gia các chương trình giao lưu văn nghệ, góp phần quảng bá vẻ đẹp văn hóa truyền thống quê hương. Đây là cách làm đúng: di sản văn hóa âm nhạc phải được nghe, được thấy trong không gian cộng đồng, chứ không chỉ trong sách giáo khoa.
Giáo dục thế hệ trẻ qua câu lạc bộ dân ca: trách nhiệm không thể trì hoãn
Không có người trẻ, mọi nỗ lực bảo tồn âm nhạc dân gian đều chỉ là chống đỡ tạm thời. Điều đáng mừng là các câu lạc bộ dân ca đã coi giáo dục thế hệ trẻ là trọng tâm chứ không phải phần phụ. Ở Đầm Hà, câu lạc bộ hát nhà tơ trong trường học được thành lập với 50 thành viên là học sinh tiểu học và THCS, duy trì luyện tập đều đặn 1 buổi mỗi tuần. Các em không chỉ được thành viên câu lạc bộ của xã hướng dẫn mà còn được trực tiếp học với Nghệ nhân Nhân dân Đặng Thị Tự – một sự kết nối hiếm có giữa trường học và nghệ nhân. Hoạt động của câu lạc bộ thiếu niên, nhi đồng đã tạo hứng thú cho các em; nhiều em hát trọn vẹn một bài và bộc lộ chất giọng tốt. Ở góc nhìn chính sách, phát biểu của Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Phùng Thị Hải Yến đã nhấn mạnh: việc duy trì hoạt động các câu lạc bộ bảo tồn văn hóa, văn nghệ dân gian là nhiệm vụ quan trọng để gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc trên địa bàn tỉnh. Đây là lời nhắc thẳng thắn rằng giáo dục di sản phải được thiết kế bằng mô hình sống động như câu lạc bộ, không thể chỉ trông chờ vào vài tiết học lý thuyết.
Thách thức và lời kêu gọi: để di sản không tắt tiếng trong tương lai
Dù có những bước tiến rõ rệt, câu lạc bộ dân ca vẫn đang phải chống chọi với nhiều giới hạn. Nghệ nhân Đinh Thị Tích chia sẻ nỗi lo: nếu không tiếp tục truyền dạy, khi thế hệ nghệ nhân hiện tại không còn nữa, di sản sẽ mai một – một tổn thất vô cùng lớn không gì bù đắp được. Bản thân hát nhà tơ, hát múa cửa đình có nhiều làn điệu khó học, đòi hỏi thời gian, sự kiên trì của cả người dạy lẫn người học. Thêm vào đó, để duy trì hoạt động câu lạc bộ hiệu quả, ngoài sự quan tâm của chính quyền xã, các nghệ nhân phải kêu gọi nguồn xã hội hóa, tìm kiếm kinh phí để hoạt động đi vào nền nếp. Câu hỏi đặt ra cho cộng đồng không phải là "có nên bảo tồn" nữa, mà là "chúng ta sẵn sàng đóng góp bao nhiêu công sức và nguồn lực để di sản tiếp tục sống?". Khi lãnh đạo xã Đầm Hà khẳng định việc duy trì các câu lạc bộ là tiền đề để hát nhà tơ, hát múa cửa đình được gìn giữ, phát huy giá trị trong đời sống văn hóa cộng đồng và gắn với quảng bá hình ảnh con người địa phương, đó là một lời kêu gọi rõ ràng: nếu không hành động ngay, tiếng hát nhà tơ và âm thanh khèn bè sẽ rơi vào im lặng. Và khi di sản im lặng, cộng đồng cũng mất đi một phần tiếng nói của chính mình.
